Άννα Βίγκα
Στα δάση του Κονγκό, οι χιμπατζήδες “ψαρεύουν” τερμίτες με μια σύνθετη τεχνική. Πως το κάνουν; Πρώτα ανοίγουν μια τρύπα στο έδαφος με ένα γερό κλαδί, το ροκανίζουν διαμορφώνοντάς το σε βούρτσα και το χρησιμοποιούν για να πιάσουν τους τερμίτες.
Αλλά πώς έμαθαν αυτή την εξελιγμένη τεχνική; Οι
επιστήμονες πιστεύουν ότι δεν είναι ουρανοκατέβατη, αλλά αποτέλεσμα κοινωνικής
μάθησης που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Χιμπατζήδες από διαφορετικές
περιοχές έχουν αναπτύξει διαφορετικές μεθόδους χρήσης εργαλείων, όπως κλαδιά
για μυρμήγκια ή πέτρες για να σπάνε καρπούς.
Σωρευτική πολιτισμική εξέλιξη
Ο Andrew Whiten, που ειδικεύεται στην πολιτισμική εξέλιξη
και μελετά τη χρήση εργαλείων για την αναζήτηση τροφής από τους χιμπαντζήδες,
είπε στους New York Times ότι αυτές οι τεχνικές μεταδίδονται από μεγαλύτερα σε
νεότερα άτομα, κάτι που υποδηλώνει συσσωρευτική πολιτισμική εξέλιξη όπως και
στους ανθρώπους. Βεβαίως, όπως υποστηρίζει, οι χιμπατζήδες έχουν πολύ μικρό
βαθμό “σωρευτικής κουλτούρας».
Σε αυτό παίζουν ρόλο και οι περιβαλλοντικές συνθήκες
παίζουν επίσης ρόλο. Σε περιοχές με πυκνή βλάστηση, οι χιμπατζήδες είναι
πιθανότερο να αναπτύξουν δεξιότητες που απαιτούν λεπτή κινητικότητα, ενώ σε
ανοιχτές σαβάνες χρησιμοποιούν εργαλεία που προσφέρουν προστασία από αρπακτικά
ή βοηθούν στη συλλογή σκληρών καρπών.
Πολλά ζώα, θηλαστικά, πτηνά, ερπετά, ακόμη και έντομα
παρουσιάζουν ανάλογη κοινωνική συμπεριφορά. Μπορεί για παράδειγμα κάποιο μέλος
ομάδας ζώων να μάθει κάτι από ένα άλλο και το κάνει. Όταν όμως η τεχνική που
χρησιμοποιούν εξελίσσεται σε βαθμό που ένα ζώο δεν θα μπορούσε να κάνει
αυθόρμητα από μόνο του, τότε μιλάμε για πολιτισμική εξέλιξη που σωρεύεται με
την πάροδο του χρόνου.
Για παράδειγμα, η χρήση της πέτρας ως εργαλείο για να
ανοίξει ένα καρύδι, δεν είναι κάτι που ένας χιμπατζής θα έκανε αυθόρμητα χωρίς
να το έχει μάθει κοινωνικά. Οι άνθρωποι υπερέχουν σε αυτό, οι γιατροί ασκούν
καθημερινά την ιατρική, αλλά η ιατρική επιστήμη δεν είναι προσπάθεια ενός και
μόνο ατόμου. Πρόκειται για μια συσσώρευση γνώσεων με την πάροδο του χρόνου.
Η μετανάστευση και η κοινωνική μάθηση
Ένας σημαντικός παράγοντας είναι η μετανάστευση των
θηλυκών χιμπατζήδων, που αλλάζουν ομάδες για να αναπαραχθούν, μεταφέροντας
γνώσεις και τεχνικές σε νέους πληθυσμούς.
Η Cassandra Gunasekaram, υποψήφια διδάκτωρ εξελικτικής
βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, που μελέτησε γενετικά δεδομένα από 35
πληθυσμούς χιμπατζήδων στην Ανατολική και Κεντρική Αφρική παρατήρησε ότι
οιχιμπατζήδες που χρησιμοποιούν σύνθετα εργαλεία για να βρουν τροφή, συχνά
συνδέονται γενετικά. Αντίθετα, οι πληθυσμοί που δεν χρησιμοποιούν εργαλεία ή
χρησιμοποιούν πολύ απλά, δεν έχουν τόσο στενές γενετικές σχέσεις.
Αυτό δείχνει ότι η χρήση εργαλείων πιθανόν μεταδίδεται
κοινωνικά, δηλαδή μαθαίνεται μέσα από την αλληλεπίδραση μεταξύ διαφορετικών
ομάδων και βελτιώνεται με τον χρόνο.
Οι ερευνητές υποθέτουν ότι οι θηλυκοί χιμπατζήδες που
μεταναστεύουν σε άλλες ομάδες για αναπαραγωγή μπορεί να είναι «φορείς
πολιτισμού», καθώς μεταφέρουν γνώσεις και πρακτικές. Σύμφωνα με τον ειδικό στην
πολιτισμική εξέλιξη Peter Richerson, η πολιτισμική πρόοδος στους χιμπατζήδες
βασίζεται στη μετανάστευση και την κοινωνική μάθηση μεταξύ διαφορετικών
πληθυσμών.
Μην υποτιμάτε την εξυπνάδα τους
Ωστόσο, υπάρχουν επιστήμονες που διαφωνούν. Όπως ο
Claudio Tennie από το Πανεπιστήμιο του Tübingen, που υποστηρίζει ότι οι
χιμπατζήδες μπορούν να σκεφτούν και να εφεύρουν κάποια τεχνική από μόνοι τους,
χωρίς να την έχουν μάθει από άλλους. Σύμφωνα με τους New York Times, πειράματα
έχουν δείξει ότι και άλλοι πίθηκοι, όπως οι ουρακοτάγκοι και καπουτσίνοι,
χρησιμοποιούν εργαλεία αυθόρμητα χωρίς να τα έχουν διδαχθεί κοινωνικά.Ο ίδιος
λέει ότι αποδίδοντας όλες τις δεξιότητες των πιθήκων στον πολιτισμό, υποτιμάμε
την εξυπνάδα τους.
Αντίθετα, ο Δρ. Whiten υποστηρίζει ότι συμπεριφορές που
απαιτούν μια πιο σύνθετη σκέψη όπως όταν οι χιμπατζήδες χρησιμοποιούν καλαμάκια
για να πιουν χυμό, αποδεικνύουν έμμεσα ότι βασίζονται στη μάθηση μέσω της
κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
Το πως ακριβώς μαθαίνουν οι πίθηκοι παραμένει ανοιχτό,
ωστόσο είναι βέβαιο ότι καταβάλλουν μεγάλη προσπάθεια για να εξασφαλίσουν την
τροφή τους.