Της Πόπης Χαριτωνίδου Γαρούφα
Αρχαιολόγος
Ο Τύμβος Καστά στην Αμφίπολη είναι αναμφίβολα ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά ευρήματα των τελευταίων δεκαετιών. Το ενδιαφέρον που προκάλεσε οφείλεται στην εντυπωσιακή αρχιτεκτονική του, τη μοναδικότητα των ταφικών στοιχείων και την πολυπλοκότητα της κατασκευής του. Ωστόσο, πολύ σύντομα, η δημόσια συζήτηση απομακρύνθηκε από την επιστημονική ανάλυση και παρασύρθηκε από θεαματικές και πρόωρες υποθέσεις για το ποιος “θα έπρεπε” να είναι θαμμένος εκεί.
Από το σημείο αυτό και έπειτα, η υπόθεση αντικατέστησε την έρευνα. Η εικασία πήρε τη θέση της τεκμηρίωσης. Και οι διακαείς πόθοι —οι προσωπικοί, πολιτικοί ή εθνικοί— άρχισαν να καθοδηγούν τη δημόσια αφήγηση.
Η αρχαιολογία δεν είναι αφήγηση επιθυμιών
Η αρχαιολογική επιστήμη εδράζεται στην παρατήρηση, την τεκμηρίωση, την ερμηνεία βάσει συμφραζομένων. Δεν είναι ούτε εργαλείο πολιτικής επικοινωνίας, ούτε πεδίο προβολής συλλογικών εθνικών ψευδαισθήσεων. Όπως σημειώνει ο Ian Hodder, η αρχαιολογία οφείλει να συνδέει τα ευρήματα με τις κοινωνικές δομές και όχι να τα μετατρέπει σε “μνημεία ιδεολογικής κατανάλωσης” (Hodder, The Archaeological Process, 1999).Όπως κάθε επιστήμη, στηρίζεται σε παρατηρήσεις, συμφραζόμενα, αναλύσεις και αποδείξεις. Δεν μπορεί να λειτουργεί με βάση το τι επιθυμούμε να αποδείξουμε, ούτε να διαμορφώνει συμπεράσματα χωρίς ισχυρά και τεκμηριωμένα δεδομένα. Οι φαντασιώσεις, όσο γοητευτικές κι αν είναι, δεν υποκαθιστούν την αλήθεια.
Η αλόγιστη προβολή σεναρίων —ότι ο τύμβος φιλοξενεί τον Μέγα Αλέξανδρο, την Ολυμπιάδα ή άλλες ιστορικές μορφές— χωρίς τεκμηρίωση, όχι μόνο δεν προάγει την επιστήμη αλλά τη βλάπτει. Δημιουργεί λανθασμένες εντυπώσεις, υποβαθμίζει την πραγματική σημασία του ευρήματος και μετατρέπει ένα μνημείο παγκόσμιας αξίας σε αντικείμενο επικοινωνιακής εκμετάλλευσης.
Δημιουργεί λανθασμένες εντυπώσεις στο κοινό. Απαξιώνει τη σημασία του πραγματικού ευρήματος. Αντί να μελετήσουμε σοβαρά το μνημείο για αυτό που είναι, χανόμαστε σε θεωρίες χωρίς αρχαιολογική βάση.
Όπως έχει ειπωθεί από αρχαιολόγους και μελετητές (π.χ. Grigoropoulos 2018, Hamilakis 2007), τέτοιες προσεγγίσεις συχνά εξυπηρετούν μια «εθνική αφήγηση» που προτιμά τους μύθους από την επιστημονική αλήθεια.
Η παγίδα της αυθαιρεσίας
Η διακοπή των ανασκαφών και η έλλειψη πλήρους επιστημονικής δημοσίευσης του υλικού οδήγησε σε ένα κενό. Ένα κενό που κάποιοι έσπευσαν να γεμίσουν με εύκολες απαντήσεις και φανταχτερές ερμηνείες. Όμως όταν λείπει η τεκμηρίωση, κάθε απόλυτη δήλωση είναι παρακινδυνευμένη. Και σε έναν χώρο όπως η αρχαιολογία, η επιστημονική ευθύνη επιβάλλει επιφύλαξη, όχι αυθαιρεσία.
Η ιστορία έχει δείξει πολλές φορές πως τα «μεγάλα ευρήματα» γίνονται εύκολα όχημα για ιδεολογική ή πολιτική εργαλειοποίηση. Η περίπτωση του Τύμβου Καστά, δυστυχώς, δεν αποτελεί εξαίρεση. Αντί να αποτελέσει το έναυσμα για ψύχραιμη μελέτη της πρώιμης ελληνιστικής ταφικής αρχιτεκτονικής, μετατράπηκε για ένα διάστημα σε εργαλείο εθνικής υπερηφάνειας και μέσο πολιτικής κεφαλαιοποίησης.
Η σημασία της επιστροφής στην τεκμηρίωση
Το πραγματικό μεγαλείο του Τύμβου Καστά δεν βρίσκεται σε αυτό που ίσως περιείχε, αλλά σε αυτό που σίγουρα αποκαλύπτει: τη δύναμη της εποχής του, την πολιτική και ιδεολογική αξία της ταφικής προβολής μετά τον θάνατο, την καλλιτεχνική τελειότητα και τον συμβολισμό της αρχιτεκτονικής.
Αντί να παγιδευόμαστε σε ατεκμηρίωτες υποθέσεις, η προτεραιότητα πρέπει να είναι η συνέχιση των ερευνών, η δημοσίευση των στοιχείων και η ανοιχτή, επιστημονικά αυστηρή συζήτηση.
Γιατί η Ιστορία δεν γράφεται με επιθυμίες. Γράφεται με τεκμήρια.