Το @, ή «atsign», είναι ένα σύμβολο που χρησιμοποιούμε όλοι μας στην καθημερινή γραφή, ειδικά από την πρώτη μέρα έλευσης του ίντερνετ και των email, αλλά το συναντάμε πλέον και σε memes, οδικές πινακίδες (ιδίως στο εξωτερικό), συσκευασίες τροφίμων, σε επισημαίνει στο κείμενο ενός προφίλ, είναι πολύ απλά παντού, και το χρησιμοποίησες ήδη σήμερα.
Θα νόμιζε κανείς πως εφευρέθηκε στον εικοστό αιώνα (όπως το συναντούσαμε και στις παλιές γραφομηχανές) ή και ακόμα πιο πρόσφατα, κι όμως, η ιστορία του πάει πίσω χιλιάδες χρόνια, όπως αποκαλύπτει το BBC, το οποίο αποκαλεί το αγαπημένο σύμβολο «καθρέπτη» της καθημερινότητάς μας.
Στην Ταϊβάν το αποκαλούν «μικρό ποντίκι». Στα ρωσικά είναι «σκύλος», στα εβραϊκά «στρούντελ», και στα ολλανδικά «ουρά μαϊμούς». Εμείς, παλιά, το λέγαμε «παπάκι», αν θυμάστε…
Το 2010, η ΠάολαΑντονέλι, επικεφαλής επιμελήτρια αρχιτεκτονικής και design στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), πήρε μια τολμηρή απόφαση: «Ήθελα να στήσω μια έκθεση με αντικείμενα που δείχνουν ότι ο καθένας μπορεί να έχει μια “έκθεση μουσείου” μέσα στο συρτάρι του. Περιλάμβανε χαρτάκια Post-it, καραμέλες M&Ms, τον συνδετήρα, τα εργαλεία κουζίνας OXO GoodGrips – αντικείμενα τόσο ενσωματωμένα στη ζωή μας που ούτε καν τα προσέχουμε πιά», εξηγεί.
«Ο ρόλος του μουσείου είναι, ειδικά όταν απομονώνεις τέτοια αντικείμενα, να δημιουργείς απόσταση και δραματικότητα, ώστε ο κόσμος να τα κοιτάζει με άλλη ματιά. Και τότε ξαφνικά σε συγκλονίζει η ιστορία που κρύβεται πίσω τους. Συνειδητοποιείς ότι πρόκειται για ένα ολόκληρο σύμπαν», λέει η Αντονέλι.
Έτσι, θεωρώντας το αυτονόητο, ενέταξε και το @ στη μόνιμη συλλογή του MoMA.
Ένα «γράμμα με ουρά» χιλιάδων ετών
Άλλα σύμβολα στο πληκτρολόγιό μας, όπως τα &, #, %, * – όλα αυτά είναι χρήσιμα και πανταχού παρόντα σύμβολα.
Πώς απέκτησε το @ τη δύναμή του; Μοιάζει με φαινόμενο αμιγώς σύγχρονο, κι όμως μέσα στις καμπύλες του μικρού αυτού «a» κρύβεται μια ιστορία χιλιετιών, που γεφυρώνει εθνικά, πολιτισμικά και γλωσσικά σύνορα.
«Πρόκειται για συντομογραφία», λέει ο Κιθ Χιούστον, συγγραφέας του βιβλίου ShadyCharacters: The SecretHistory of Punctuation. Το μόνο ερώτημα είναι: τι ακριβώς συντόμευε στην αρχή; Ένα πράγμα είναι βέβαιο: έχει σχέση με την αγγειοπλαστική.
Οι αρχαίοι Έλληνες αγαπούσαν έναν τύπο πήλινου αγγείου, τον αμφορέα. Ψηλός, κομψός, με δύο λαβές και μακρύ ‘λαιμό’, χρησιμοποιούνταν για αποθήκευση κρασιού, λαδιού και άλλων προϊόντων – μια πρακτική που συνεχίστηκε για αιώνες στη Μεσόγειο. Με τον καιρό, ο αμφορέας έγινε και μονάδα μέτρησης.
«Οι έμποροι έπρεπε συνεχώς να μεταδίδουν την ιδέα “σου πουλάω τόσες αμφορείς από αυτό το προϊόν σε αυτήν την τιμή”», εξηγεί ο Χιούστον. Έτσι, σιγά σιγά άρχισαν να γράφουν το γράμμα a με μια ουρά που το τύλιγε και να παραλείπουν τα υπόλοιπα γράμματα.
Στις 4 Μαΐου 1536, ο έμπορος ΦρανσέσκοΛάπι, σε επιστολή του από τη Σεβίλλη προς τη Ρώμη χρησιμοποίησε το @ για να δηλώσει ότι ένας αμφορέας κρασιού κόστιζε περίπου 70 – 80 δουκάτα [σ.σ. χρυσό νόμισμα].
Αυτό είναι το πρώτο παράδειγμα όπου το σύμβολο χρησιμοποιείται με την σύγχρονη σημασία του. Ωστόσο, δεν είναι η αρχαιότερη εμφάνιση: σε βουλγαρικό χειρόγραφο του 1375 βρίσκουμε @, αλλά εκεί λειτουργεί απλώς ως διακοσμητική «πινελιά» στο πρώτο γράμμα της λέξης «αμήν».
Από τις αμφορείς στα πληκτρολόγια
Μετά από αιώνες, οι αμφορείς χάθηκαν από τη χρήση, αλλά το @ έμεινε, καθώς οι λογιστές το χρησιμοποιούσαν για να δηλώνουν τιμές.
«Η ρίζα του σύγχρονου @ είναι στη γραφομηχανή, που εξαπλώθηκε ιδιαίτερα στις ΗΠΑ τον 19ο αιώνα», λέει ο Τζέρι Λεωνίδας, καθηγητής τυπογραφίας στο Πανεπιστήμιο του Reading.
Η έκρηξη των λιστών παραγγελιών δημιούργησε τεράστιες γραφειοκρατικές ανάγκες και, μαζί τους, μια νέα τάξη επαγγελματιών δακτυλογράφων.
Οι γραφομηχανές ήταν τόσο πολύπλοκες και ακριβές που τα πρώτα μοντέλα δεν είχαν καν το «1» και το «0» – τα αντικαθιστούσαν με τα γράμματα «I» και «O».
Ωστόσο, ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα, το @ θεωρήθηκε αρκετά σημαντικό ώστε να περιλαμβάνεται. Και επειδή η γραφομηχανή συνδέθηκε στενά με τις εμπορικές και λογιστικές ανάγκες, το @ διατηρήθηκε σε όλες τις γενιές μηχανών.
Με τη μετάβαση στους υπολογιστές, το @ μεταφέρθηκε αυτούσιο.
Για όσους δεν ήταν λογιστές, όμως, δεν είχε ιδιαίτερη χρήση. Αυτό άλλαξε το 1971, όταν ο Ρέι Τόμλινσον, επιστήμονας υπολογιστών στο δίκτυο Arpanet(πρόδρομος του διαδικτύου), σκέφτηκε ότι οι άνθρωποι θα ήθελαν να στέλνουν μηνύματα ο ένας στον άλλον.
Χρειαζόταν ένα σημάδι για να δηλώσει τη θέση ενός χρήστη μέσα στο δίκτυο. Κοίταξε το πληκτρολόγιο – και το βρήκε: @. Έτσι έγραψε την πρώτη ηλεκτρονική διεύθυνση και έστειλε το πρώτο email στην ιστορία.
Ονομασίες σε όλο τον κόσμο
Καθώς το διαδίκτυο εξαπλώθηκε, το @ ταξίδεψε σε όλο τον πλανήτη και απέκτησε πολλά παρατσούκλια:
Στα ιταλικά είναι chiocciola («σαλιγκάρι»).
Στα εβραϊκά μερικές φορές «strudel».
Στα τσέχικα zavináč («ρέγγα ρολό»).
Στα ρωσικά sobaka («σκύλος»), γιατί μοιάζει με κουλουριασμένο κατοικίδιο.
Στα ολλανδικά apenstaartje («ουρά μαϊμούς»).
Στα αγγλικά απλώς «at», λόγω της εμπορικής του χρήσης, χωρίς ιδιαίτερο παρατσούκλι. Στα ελληνικά, ειδικά στις αρχές του διαδικτύου, το λέγαμε χαϊδευτικά «παπάκι».
Στις Ιβηρικές γλώσσες, η λέξη είναι arroba, σχετιζόμενη με την αμφορέα και χρησιμοποιούμενη ως μονάδα μέτρησης. Σήμερα, όμως, στη σύγχρονη ισπανική γραφή το @ αξιοποιείται και για λόγους έμφυλης ουδετερότητας: π.χ. «amig@s» αντί για «amigos»/«amigas».
Το @ και η ταυτότητα
Το @ δεν αλλάζει μόνο τη γραφή, αλλά και τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας online.
Όταν γράφουμε ένα username, δεν υπάρχουν κεφαλαία ή κενά: αναγκαζόμαστε να εφεύρουμε μια ενιαία λέξη που εκφράζει την ταυτότητά μας.
Γλωσσολόγοι παρατηρούν ότι η επιλογή ενός username είναι συχνά μια έντονα προσωπική, ακόμη και συναισθηματική διαδικασία. Και το @ είναι αναπόσπαστο από αυτήν την ταυτότητα.
Από την αμφορέα στο MoMA
Στην έκθεση Pirouette: TurningPoints in Design του MoMA, το @ παρουσιάζεται όχι πάνω σε πληκτρολόγιο, αλλά ως αντικείμενο σχεδιασμού με βαθιές ιστορικές ρίζες.
«Έχουμε μάθει να κατανοούμε πώς γυρίζονται οι ταινίες ή πώς γράφεται η μουσική. Δεν έχουμε μάθει να σκεφτόμαστε έτσι για τα αντικείμενα», λέει η Αντονέλι.
«Αυτό που θέλω να μεταφέρω με το @ είναι η απόλαυση, το “εύρηκα”, η αίσθηση χαράς και περηφάνιας που ένιωσα όταν συνειδητοποίησα πόσα πολλά χωράνε σε αυτή τη μικρή, καμπύλη κοιλίτσα ενός συμβόλου».