Στέλιος Κούλογλου
Η Εφ Συν αποτέλεσε ένα πείραμα μοναδικό στην Ευρώπη. Δημοσιογράφοι, ουσιαστικά με μοναδικό κεφάλαιο την εργασία τους, δημιούργησαν μία συνεταιριστική εφημερίδα που φιλοδοξούσε να «παλέψει στα ίσα» με τις εφημερίδες ισχυρών εκδοτικών συγκροτημάτων.
Το εγχείρημα προχώρησε με εντυπωσιακά αποτελέσματα τα πρώτα χρόνια. Τα ρεπορτάζ της εφημερίδας ήταν συχνά καλύτερα -και βέβαια πολύ πιο αδέσμευτα- από αυτά των συμβατικών εφημερίδων, που στις περισσότερες περιπτώσεις εξυπηρετούν με την αρθρογραφία τους οικονομικά συμφέροντα, εφήμερες πολιτικές επιδιώξεις ή και τα δύο μαζί.
Αυτή την εβδομάδα, η ΕφΣυν ανακοίνωσε ότι με δική της πρωτοβουλία, αναζήτησε και τελικώς κατέληξε σε συμφωνία με τον Όμιλο Μελισσσανίδη. Πρόκειται για το τέλος του εγχειρήματος, μετά από μία πολύ σκληρή αλλά άνιση μάχη που έδωσαν οι δημοσιογράφοι.
Για μεγάλο διάστημα δεν έπαιρναν ούτε τα 850 ευρώ του -οριζόντιου για όλους- μισθού τους. «Mην σπεύδετε να βγάλετε συμπεράσματα χωρίς να έχετε μείνει πληρωμένοι με έναντι επί 1,5 χρόνο», έγραψε η Ναταλί Χατζηαντωνίου, μία από τις συντάκτριες που τίμησε με τη γραφή της την απόπειρα.
Στην πραγματικότητα -για όσους συνέφεραν πραγματικά στη συλλογική προσπάθεια, γιατί υπήρξαν και παρατράγουδα- πρόκειται για άθλο και δείγμα αφοσίωσης στην ελευθεροτυπία. Θα πρέπει να διδάσκεται στις δημοσιογραφικές σχολές.
Φυσικά έγιναν πολλά λάθη. Πολύ περισσότερο επειδή το εγχείρημα ήταν χωρίς προηγούμενο και στην Ελλάδα δεν υπάρχει ισχυρή παράδοση ανεξάρτητου δημοσιογραφικού ρεπορτάζ. Αλλά σε άλλες εποχές, τότε που οι εφημερίδες πουλούσαν εκατοντάδες χιλιάδες φύλλα τη μέρα, το πείραμα θα είχε πετύχει, παρά τα όποια λάθη και τις παιδικές αδυναμίες του.
Όμως στα 13 χρόνια που πέρασαν από τη δημιουργία της Εφ Συν, οι εξελίξεις στα μέσα ενημέρωσης είναι κατακλυσμιαίες. Το 2012 η συνολική ημερήσια κυκλοφορία των εφημερίδων ήταν περίπου 1.200.000 φύλλα. Το 2024 περίπου 70.000. Η πτώση είναι συγκλονιστική, της τάξης του 98-99%. Το lockdown με την πανδημία ήταν κάτι σαν τη χαριστική βολή: από το 2019 στο 2024, οι συνολικές πωλήσεις εφημερίδων έχουν μειωθεί σχεδόν κατά 47%,
Για τα διαφημιστικά έσοδα δεν υπάρχουν επαρκή συγκριτικά στοιχεία για την Ελλάδα, που ακολουθεί όμως τα θλιβερά διεθνή νούμερα: πέρυσι, μόνο τρεις εταιρείες – η Google, η Meta (Facebook, Instagramκλπ) και η Amazon – συγκέντρωσαν περισσότερο από το ήμισυ των συνολικών διαφημιστικών εσόδων παγκοσμίως. Αν προσθέστε σε αυτά τη λίστα Πέτσα καθώς και τη μητσοτακική διαπλοκή και εκδικητικότητα, έχετε όλο τοπίο της καταστροφής.
Οι εξελίξεις δεν διαφέρουν ποιοτικά στις υπόλοιπες χώρες. Αλλά στη μικρή ελληνική αγορά, η εικόνα είναι ακόμη πιο μαύρη για ειδικότερους λόγους. Οι άλλοτε έγκυρες παραδοσιακές εφημερίδες μεταλλάχθηκαν, ενώ σε άλλες χώρες ο LeMonde, ο Guardian ή η ElPais συγκρατούν την πτώση. Και γενικώς στην Ελλάδα, η εμπιστοσύνη των πολιτών στα ΜΜΕ κινείται προς το μηδέν. Αυτό επηρεάζει όλα τα μέσα ενημέρωσης.
Η έλλειψη παράδοσης συνδρομών έχει επίσης παίξει τον ρόλο της. Σε μία σειρά από χώρες τη δεκαετία του 2010, ομάδες δημοσιογράφων δημιούργησαν ανεξάρτητες ηλεκτρονικές εφημερίδες που τα καταφέρνουν θαυμάσια με τις συνδρομές. Από την Ισπανία μέχρι την Ουγγαρία, τα παραδείγματα είναι πολλά και ενθαρρυντικά.
Το 2014, μία ομάδα 40 δημοσιογράφων αποχώρησαν από το μεγαλύτερο ειδησεογραφικό οργανισμό της Σλοβακίας, επειδή εξαγοράστηκε από έναν επενδυτικό όμιλο. Ίδρυσαν το ανεξάρτητο ενημερωτικό siteDenník N. με στόχο να διατηρήσουν τη δημοσιογραφική τους ακεραιότητα Μέσα σε μόλις δέκα χρόνια, η Denník N έχει γίνει ένας από τους κορυφαίους ιστότοπους. Σε μία χώρα 5 εκατομμυρίων κατοίκων, έχει σήμερα 70.000 συνδρομητές.
«Αν όμως για μας είναι μια ήττα (που είναι) και έχουμε μια σημαντική ευθύνη», έγραψε στο fb ο εξαίρετος ρεπόρτερ της Εφ Συν Κώστας Ζαφειρόπουλος, «την ίδια και μεγαλύτερη (για μένα σαφώς μεγαλύτερη) έχετε όλοι εσείς που διαβάζετε αυτό το post (και χιλιάδες άλλοι που δεν το διαβάζουν)..
.. Αν δεν μπορούν να βρεθούν 8-10.000 άνθρωποι καθημερινά να δίνουν αυτό το 1,5 ευρώ (η αν οχι σε μας σε πολλά άλλα αξιόλογα εγχειρήματα ή δημοσιογραφικές ομάδες) τότε τα δάκρυα (ή οι κακίες) για την ελευθερία του Τύπου κτλ είναι μάλλον υποκριτικά».
Πράγματι, για τα μετρημένα στα (και ούτε καν σε όλα) δάχτυλα του ενός χεριού ανεξάρτητα ενημερωτικά ΜΜΕ, η συνδρομητική ενίσχυση γίνεται χρόνο με το χρόνο ζήτημα ζωής ή θανάτου. Αν η βοήθεια αυτή δεν υπάρξει, απλώς δεν θα υπάρξουν στο μέλλον ούτε αυτά τα ελάχιστα που έχουν απομείνει.
Δεν είναι ζήτημα προσωπικής ευθύνης. Αλλά δυνατότητας της κοινωνίας των προοδευτικών πολιτών στην Ελλάδα να σταθεί αλληλέγγυα και να ξεπεράσει την ελληνάδικη κουλτούρα του «τζάμπα κι ότι νάναι». Στο κάτω- κάτω, κάθε χώρα έχει (ή δεν έχει) τα ανεξάρτητα ΜΜΕ που της αξίζουν.