Μαργαρίτα Φράγκου
Η ιδέα ότι μπορούμε να «συνομιλούμε» με τους νεκρούς μας χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί πλέον σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά μια αναδυόμενη πραγματικότητα.
Η ερευνήτρια Katarzyna Nowaczyk - Basińska, του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, μελετά εδώ και σχεδόν μια δεκαετία πώς η τεχνολογία αλλάζει την έννοια του πένθους και της θνητότητας. Όπως εξηγεί, η λεγόμενη «βιομηχανία της ψηφιακής μεταθανάτιας ζωής» βρίσκεται ήδη σε άνθηση, με εταιρείες σε ΗΠΑ και Κίνα να προσφέρουν υπηρεσίες δημιουργίας «ψηφιακών αποτυπωμάτων» και «πένθιμων bots» που επιτρέπουν στους ζωντανούς να συνεχίζουν τον διάλογο με όσους έχουν χαθεί.
Από το νεκροταφείο στο κινητό
Στην παραδοσιακή εμπειρία, η μνήμη των νεκρών μας είναι συνδεδεμένη με χώρους όπως τα νεκροταφεία. Ωστόσο, σύμφωνα με την Nowaczyk - Basińska, αυτό θα αλλάξει ριζικά: «Όταν μπορείς να έχεις τον αγαπημένο σου στο τηλέφωνο, διαθέσιμο 24 ώρες το 24ωρο, η επίσκεψη σε έναν τάφο μπορεί να φανεί παρωχημένη». Οι συνομιλίες με ψηφιακά avatars θα γίνονται πιο ελκυστικές, πιο διαδραστικές, προσφέροντας μια αίσθηση παρουσίας που οι πέτρινες πλάκες δεν μπορούν να δώσουν.
Η πιο διαδεδομένη μορφή της τεχνολογίας είναι τα AI chatbots που βασίζονται στα μηνύματα και στα δεδομένα του εκλιπόντος. Μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, τις συνομιλίες και τα ψηφιακά ίχνη, δημιουργείται ένα μεταθανάτιο άβαταρ. Ορισμένοι άνθρωποι έχουν ήδη δει συγγενείς τους να «μιλούν» στις κηδείες τους ή ακόμη και σε δίκες για τους δολοφόνους τους.
Ωστόσο, οι συνέπειες παραμένουν άγνωστες, όπως τονίζει στην ElPais. «Δεν έχουμε ακόμη επαρκή έρευνα για το πώς αυτή η τεχνολογία επηρεάζει τη διαδικασία του πένθους», επισημαίνει η ερευνήτρια. Η ένταση της σχέσης με τον νεκρό μπορεί να αυξηθεί, αλλά ίσως αυτό καθυστερεί την αποδοχή της απώλειας.
Από το «ανατριχιαστικό» στο «ηθικά περίπλοκο»
Όταν ξεκίνησε να μελετά το θέμα, γύρω στο 2015, οι περισσότεροι χαρακτήριζαν αυτές τις πρακτικές «ανατριχιαστικές». Σήμερα, όμως, η στάση αλλάζει: οι άνθρωποι μιλούν περισσότερο για τα ηθικά διλήμματα που γεννά η χρήση τους, παρά για τον φόβο απέναντι στο καινούργιο.
Η μεγάλη πρόοδος των γλωσσικών μοντέλων, όπως το ChatGPT, έχει μετατρέψει τις πρώτες υποσχέσεις σε εμπορικά προϊόντα. Έτσι, έχει δημιουργηθεί ένας νέος κλάδος, η «βιομηχανία της ψηφιακής αθανασίας», που ασχολείται με τον τρόπο οργάνωσης του θανάτου στην ψηφιακή εποχή.
Παρά τη ραγδαία ανάπτυξη, η έλλειψη κανονιστικού πλαισίου παραμένει σοβαρό πρόβλημα. Ποιος αποφασίζει αν μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα δεδομένα ενός νεκρού; Τι συμβαίνει όταν διαφορετικά μέλη της οικογένειας διαφωνούν για τη δημιουργία ενός άβαταρ;
Η Nowaczyk-Basińska προτείνει την αρχή της «αμοιβαίας συναίνεσης»: δεν αρκεί μόνο η επιθυμία του ατόμου που αφήνει πίσω του τα δεδομένα, αλλά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι συναισθηματικές ανάγκες των συγγενών. Η δημιουργία ενός μεταθανάτιου άβαταρ μπορεί να είναι παρηγορητική για κάποιον, αλλά τραυματική για άλλον.
Νέοι επαγγελματικοί ρόλοι και ηθικά διλήμματα
Στις ΗΠΑ έχει ήδη εμφανιστεί ο ρόλος του «ψηφιακού ταριχευτή», ειδικού που εργάζεται με τα ψηφιακά απομεινάρια ενός ανθρώπου. Αυτό όμως ανοίγει και νέα ερωτήματα: μπορούμε να «βελτιώσουμε» το παρελθόν, να φιλτράρουμε δυσάρεστες αναμνήσεις ή να παρουσιάσουμε στους απογόνους μας μια εξιδανικευμένη εκδοχή του εαυτού μας;
Η ίδια η ερευνήτρια παραδέχεται ότι η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει και θετικά, ως διαγενεακό αρχείο, που επιτρέπει σε παιδιά και εγγόνια να γνωρίσουν τις ιστορίες των προγόνων τους. Ωστόσο, προειδοποιεί ότι η χρήση της στη διάρκεια της θλίψης είναι αχαρτογράφητο έδαφος με απρόβλεπτες συνέπειες.
Ο θάνατος ως «αλλαγή κατάστασης»
Το πιο ριζοσπαστικό στοιχείο της ψηφιακής αθανασίας είναι ότι αλλάζει την ίδια την έννοια του θανάτου. Αντί για ένα οριστικό «αντίο», προσφέρεται η αίσθηση ενός «θα τα ξαναπούμε». Ο εκλιπών δεν θεωρείται πια εντελώς απών, αλλά ένας «άυλος» συνομιλητής που συνεχίζει να υπάρχει σε ένα ψηφιακό σύμπαν.
Η Nowaczyk-Basińska αναγνωρίζει ότι οι εταιρείες που προωθούν αυτές τις υπηρεσίες επιχειρούν να μας πείσουν για μια μορφή αθανασίας. Όμως, η ίδια παραμένει προσεκτική: «Δεν ξέρουμε ακόμα πώς θα επηρεάσει τη σχέση μας με τον θάνατο. Το μόνο βέβαιο είναι ότι οι κοινωνικοί μας κώδικες γύρω από το πένθος θα αλλάξουν».
Ένας νέος καθρέφτης της ζωής μας
Η τεχνολογία αυτή μας καλεί να σκεφτούμε και κάτι ακόμα: πώς θέλουμε να αφήσουμε το ψηφιακό μας αποτύπωμα. Οι μελλοντικοί μας απόγονοι ίσως μας γνωρίζουν μέσα από τα δεδομένα που αφήσαμε, τα οποία μπορεί να απέχουν πολύ από την πραγματική μας προσωπικότητα. Η ψηφιακή αθανασία δεν είναι απλώς μια τεχνική δυνατότητα, αλλά ένας νέος καθρέφτης του εαυτού μας είτε ως ζωντανοί είτε ως μνήμη.