Παύλος Μαραγκός
Εδώ και πολύ καιρό, στους κόλπους της Αριστεράς, και ιδίως σε θεωρητικό επίπεδο, έχει γίνει σχεδόν κοινός τόπος ότι «ηθική κατανάλωση» μέσα στον καπιταλισμό δεν υπάρχει. Και αυτό λειτουργεί όχι ως σλόγκαν, αλλά περισσότερο ως ένα συμπέρασμα που προκύπτει από την ίδια τη δομή του συστήματος.
Όταν η οικονομία στηρίζεται πάνω στην εκμετάλλευση, η κατανάλωση δεν μπορεί να ιδωθεί ως κάτι το απελευθερωτικό και πόσο μάλλον ως πράξη αντίστασης.
Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που διαπερνά τα πάντα. Και όπως θα σημείωνε και ο Μποντριγιάρ, ξέρει να μετατρέπει ακόμη και την αντίσταση σε προϊόν. Με αυτή τη λογική, το σύστημα δεν τρομάζει από το τι θα βάλουμε στο καλάθι μας.
Το αντίθετο: θέλει να αισθανόμαστε ότι κάνουμε το “σωστό” μέσα από την κατανάλωση. Αντιθέτως, φοβάται τη δυνατότητα μας να αποσυρθούμε και να αναδιοργανώσουμε τη ζωή μας έξω από την λογική της οργανωμένης αγοράς.
Αλλάζει κάτι αν αγοράζουμε «σωστά»;
Ο Lex Schamroth-Green στο άρθρο του με τίτλο “Should ‘Left Spending’ Replace ‘Ethical Consumerism?”, το οποίο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Tribune, τονίζει ότι οι άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί, πρέπει να ανακατευθύνουν την καθημερινή τους “δαπάνη” προς τις επιχειρήσεις που λειτουργούν μέσω συλλογικοτήτων με σκόπο να ενισχυθούν οικονομικά τα κινήματα.
Διαβάζοντας το άρθρο αισθάνθηκα ότι το επιχείρημα του είναι ειλικρινές και προσανατολισμένο σε μια λύση ενός υπαρκτού προβλήματος: η Δεξιά έχει χτίσει ένα τεράστιο δίκτυο εκατομμυριούχων, think tanks και μίντια, ενώ οι οργανώσεις της Αριστεράς διαχρονικά παλεύουν με την έλλειψη πόρων, όπως αναφέρει. Παρόλαυτα, η προτεινόμενη λύση κινδυνεύει να αναπαράγει ακριβώς τις ίδιες ψευδαισθήσεις, στις οποίες η Αριστερά έχει περάσει δεκαετίες ασκώντας κριτική.
Το ζήτημα εδώ δεν είναι το προϊόν καθαυτό. Το ζήτημα είναι η πολιτική κοσμοθεωρία πίσω από αυτό. Η ιδέα δηλαδή, ότι ο καπιταλισμός μπορεί να αποδιοργανωθεί εντός του πεδίου της κατανάλωσης, ότι μπορεί να μεταφερθεί η πολιτική σύγκρουση από το πεδίο της συλλογικής δύναμης στο πεδίο του καταναλωτή. Και εκεί, η Αριστερά πάντα χάνει.
Ο Schamroth-Green αναφέρει το Rochdale, το Mondragon, και το Cooperation Jackson ως παραδείγματα προς μίμηση. Ωστόσο, οφείλω να σημειώσω ότι αυτά τα εγχειρήματα δεν στήθηκαν μέσω μιας συγκεκριμένης καταναλωτικής συμπεριφοράς, αλλά δημιουργήθηκαν μέσω συλλογικής προσπάθειας, πολιτικής οργάνωσης και κατοχής των μέσων παραγωγής. Η δύναμή τους προέρχεται από λογικές που δεν σχετίζονται με την αγορά: συνελεύσεις, ταμεία αλληλεγγύης, κοινή ιδιοκτησία και όχι από το ποιος αγόρασε ποιο προϊόν.
Και εδώ η προειδοποίηση του Μποντριγιάρ είναι ουσιαστική: όταν η Αριστερά εισέρχεται στην αγορά, κινδυνεύει να γίνει ένα ακόμη εμπόρευμα με πολιτικό περίβλημα. Η αγορά απορροφά την κριτική πουλώντας την πίσω σε εμάς.
Η άρνηση της κατανάλωσης συγκεκριμένων προϊόντων έχει τακτική αξία, αλλά δεν είναι αρκετή
Εκεί όπου η κατανάλωση έχει πραγματικό αντίκτυπο, είναι όταν οι ίδιοι οι εργαζόμενοι οργανώνονται και η κοινωνία στηρίζει την κινητοποίησή τους.
Η πρόσφατη απεργία των εργαζόμενων των Starbucks στο Clinton Hill του Μπρούκλιν το αποδεικνύει. Εκατοντάδες εργαζόμενοι, συνδικάτα και κάτοικοι μπλόκαραν τις εισόδους του καταστήματος, εμποδίζοντας τους πελάτες να μπουν. Πάνω από τους μισούς δεν μπήκαν μέσα σε ένδειξη αλληλεγγύης. Αυτό είχε πραγματικό υλικό αποτέλεσμα. Πίεση στην εταιρεία, ορατότητα του σωματείου, ενώ δημιούργησε τρόμο στη διοίκηση.
Όμως ας είμαστε ειλικρινείς. Το παραπάνω λειτουργεί ως τακτική, όχι ως στρατηγική. Το να μην αγοράζει κάποιος/α καφέ από μια αλυσίδα, αν και αποτελεί ηθική και υλική υποστήριξη προς ένα σκοπό, δεν καταργεί τις ευρύτερες δομές της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.
Με άλλα λόγια, ναι, μπορούμε να αρνηθούμε να αγοράσουμε, και ναι, αυτή η άρνηση μπορεί να δημιουργήσει πίεση προς όφελος των εργαζόμενων. Αλλά η Αριστερά δεν μπορεί να σταματήσει εκεί. Η ηθική κατανάλωση είναι τελικά ένα συμπλήρωμα της συλλογικής οργάνωσης, όχι ένα υποκατάστατό της, διότι τα μποϊκοτάζ λειτουργούν όταν ενισχύουν τη συλλογική δύναμη, όχι όταν εξατομικεύουν την ευθύνη.
Ο καπιταλισμός δεν θα ρίξει τον καπιταλισμό
Στην ουσία η ανακατεύθυνση των πόρων των καταναλωτών μπορεί να αποφέρει χρήματα, όπως αναφέρει ο Schamroth-Green, αλλά:
δεν παράγει επί της ουσίας καμία διαρθρωτική επίδραση,
κανέναν δημοκρατικό έλεγχο της παραγωγής,
και καμία μεταμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων.
Αυτή η ανακατεύθυνση πόρων δεν χρησιμοποιεί τον καπιταλισμό εναντίον του ίδιου του καπιταλισμού. Χρησιμοποιεί τον καπιταλισμό όπως ο καπιταλισμός επιδιώκει: μέσω της κατανάλωσης.
Η Δεξιά κερδίζει έως ώρας επειδή έχει χτίσει όλη της τη δύναμη μέσω της ιδιοκτησίας και των ΜΜΕ και όχι επειδή οι συντηρητικοί αγοράζουν σαμπουάν μίας “συντηρητικής” μάρκας.
Το μόνο σίγουρο είναι ότι και όλοι μας να μαζευτούμε, δεν θα μπορέσουμε να ξοδέψουμε περισσότερα χρήματα από τους ολιγάρχες. Μπορούμε όμως να επενδύσουμε στην οργάνωση.
Το κεφάλαιο δεν μπορεί να νικηθεί στην αγορά. Ελέγχει αυτό το πεδίο. Κάθε προσπάθεια να πολεμήσουμε εκεί, ενισχύει την ψευδαίσθηση ότι η ελευθερία είναι μια επιλογή αγοράς.
Και για να το πούμε αλλιώς: Ο καπιταλισμός δεν θα καταρρεύσει επειδή ψωνίζουμε διαφορετικά. Θα καταρρεύσει επειδή θα σταματήσουμε να συμπεριφερόμαστε ως καταναλωτές.