της Πόπης Χαριτωνίδου-Γαρούφα-Αρχαιολόγου, Ιστορικού Τέχνης, Συγγραφέας.
Ανάμεσα στις όχθες του Στρυμόνα και στους λόφους που
σιωπούν αιώνες τώρα, η
αρχαία Αμφίπολη εξακολουθεί να κρατά κρυφά τα πιο
εκφραστικά της μυστικά. Ένα
από αυτά είναι το αρχαίο της θέατρο· ένα μνημείο που θα
μπορούσε να σταθεί
ισάξιο με εκείνα της Δωδώνης και της Μεσσήνης, αν του
δινόταν η ευκαιρία να
αναδυθεί ξανά στο φως.
Το Θέατρο και το Γυμνάσιο: Ένα σύμπλεγμα πολιτισμού
Από τα σημαντικότερα κτηριακά συγκροτήματα της πόλης
είναι το Γυμνάσιο,
χρονολογούμενο από τα τέλη της Κλασικής έως και τους
πρώιμους Ρωμαϊκούς
χρόνους. Στο ανώτερο τμήμα του εντοπίστηκαν αρχιτεκτονικά
κατάλοιπα που οι
αρχαιολόγοι ερμηνεύουν ως τμήμα του ιπποδρόμου, γεγονός
που αποκαλύπτει μια
ευρύτερη αθλητικο-πολιτιστική ζώνη, όπου η άσκηση και η
ψυχαγωγία συνέπλεκαν
με την παιδεία.
Το θέατρο γειτνιάζει άμεσα με το Γυμνάσιο και συνδέεται
με αυτό μέσω ενός
μεγάλου λίθινου αποχετευτικού αγωγού, μια κατασκευή
εντυπωσιακά οργανωμένη,
που αποδεικνύει τη λειτουργική συνοχή του χώρου.
Η πρώτη ανασκαφική έρευνα στο θέατρο πραγματοποιήθηκε από
τον αείμνηστο
Δημήτρη Λαζαρίδη, πριν από περίπου τριάντα χρόνια, στην
περιοχή της ορχήστρας.
Το κοίλο, αν και δεν σώζεται, διακρίνεται ακόμη καθαρά:
τα εδώλια του, δυστυχώς,
χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους ως οικοδομικό υλικό
στις αρχές του 20ού
αιώνα. Η τοποθεσία, γνωστή στους ντόπιους ως «Σκαλάκια»,
θυμίζει τη μορφολογία
του αρχαίου θεάτρου, μια αμφιθεατρική θέση με θέα στις
εκβολές του Στρυμόνα.
Υπολογίζεται ότι σε μεγάλο βάθος σώζονται η ορχήστρα και
οι πρώτες σειρές των
εδωλίων, επαρκείς για μια τεκμηριωμένη αναπαράσταση του
θεάτρου.
Η μορφή ενός αρχαίου θεάτρου
Τα αρχαία ελληνικά θέατρα αποτελούν από τα τελειότερα
δείγματα συνύπαρξης
τέχνης, αρχιτεκτονικής και λατρείας. Δεν ήταν απλώς χώροι
θεατρικής πράξης, αλλά
ιερά τοπία, αφιερωμένα στον Διόνυσο, όπου ο πολίτης, ο
θεός και ο ηθοποιός
συνυπήρχαν σε μια τελετουργική εμπειρία.
Το κοίλον: αποτελούνταν από ημικυκλικές σειρές
καθισμάτων, λαξευμένες
στο φυσικό πρανές ή χτισμένες με αναλημματικούς τοίχους.
Από εκεί οι
θεατές παρακολουθούσαν την παράσταση, συμμετέχοντας
ενεργά στο κοινό
αίσθημα της πόλης.
Η ορχήστρα: ο κυκλικός ή ελλειπτικός χώρος όπου
κινούνταν ο χορός. Στο
κέντρο υπήρχε η θυμέλη, ο βωμός του Διονύσου, μια
συμβολική υπενθύμιση
της ιερής διάστασης του θεάτρου.
Η σκηνή και το προσκήνιο: το οικοδόμημα πίσω από την
ορχήστρα,
διακοσμημένο με κιονοστοιχίες και εσοχές (νιχίδες), όπου
τοποθετούνταν
αγάλματα θεών ή αναθήματα. Εκεί, ο μύθος μεταμορφωνόταν
σε θέαμα.
Οι πάροδοι: οι πλαϊνές είσοδοι για το κοινό και τον
χορό, συχνά στολισμένες
με επιγραφές ή αφιερώματα, που συνδέονταν με τη δημόσια
μνήμη και τη
συλλογική ταυτότητα.
Το θέατρο, επομένως, δεν ήταν μόνο σκηνή λόγου και
μουσικής· ήταν τόπος
κοινωνικής συνοχής και λατρευτικής έκφρασης, σύμβολο της
δημοκρατικής
συμμετοχής των πολιτών.
Περιγραφή και ερμηνεία του αγάλματος του ηθοποιού από την
Αμφίπολη
Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης φυλάσσεται ένα
εξαιρετικό εύρημα: το
άγαλμα ενός ηθοποιού υπερφυσικού μεγέθους, που
χρονολογείται στα ελληνιστικά
χρόνια (3ος–2ος αι. π.Χ.). Το έργο εντυπωσιάζει για τη
ρεαλιστική του απόδοση, τη
στάση και την εκφραστικότητα.
Η κλίμακά του υπερβαίνει τον απλό διακοσμητικό ρόλο ενός
αγάλματος για νιχίδα ή
σκηνικό.
Πιθανότατα:
στεκόταν σε ανοιχτό χώρο, είτε μπροστά από τη σκηνή είτε
κοντά στην
είσοδο του θεάτρου,
αποτελούσε τιμητικό μνημείο αφιερωμένο σε σημαντικό
ηθοποιό ή
αναθηματική προσφορά στον Διόνυσο,
λειτουργούσε ως σύμβολο της θεατρικής τέχνης και του
πολιτισμού της
πόλης.
Περιγραφή και ανάλυση
Το άγαλμα σώζεται ακέφαλο χωρίς τμήμα των ποδιών, αλλά
διατηρείται σε καλή
κατάσταση από τη μέση και κάτω. Παριστάνει ανδρική μορφή
με έντονη
πλαστικότητα στο σώμα και κίνηση που δηλώνει
θεατρικότητα. Το δεξί χέρι ακουμπά
στον γοφό, ενώ το αριστερό κατέρχεται χαλαρά, κρατώντας
θεατρική προσωπίδα,
το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της ερμηνείας του έργου.
Η προσωπίδα που κρατά στο χέρι του έχει έντονα
χαρακτηριστικά: ανοιχτό στόμα,
διογκωμένα μάτια, παραμορφωμένη έκφραση και παραπέμπει
στις μάσκες των
τραγωδιών ή σατυρικών δραμάτων. Το στοιχείο αυτό
επιβεβαιώνει ότι ο
εικονιζόμενος είναι ηθοποιός και όχι μυθολογικό πρόσωπο.
Ερμηνεία
Το άγαλμα αποτελεί αναθηματικό ή τιμητικό έργο. Πιθανόν
απεικονίζει διάσημο
ηθοποιό ή προστάτη του θεάτρου, αφιερωμένο στον Διόνυσο.
Η παρουσία της
προσωπίδας λειτουργεί ως σύμβολο της θεατρικής τέχνης και
ταυτόχρονα δηλώνει
τη μεταμόρφωση του ανθρώπου μέσα από τον ρόλο.
1. Στάση και εκφραστικότητα
Η στάση του σώματος χαρακτηριστικά «ελληνιστική», με το
δεξί χέρι να στηρίζεται
δυναμικά στον γοφό, ενώ το αριστερό (σώζεται τμήμα του)
πιθανότατα κρατούσε
κάποιο αντικείμενο ή στηριζόταν σε βάθρο.
Αυτή η ανεπίσημη αλλά επιβλητική στάση, το λεγόμενο
contrapposto, προσδίδει
στο άγαλμα μια αίσθηση αυτοπεποίθησης και επαγγελματικής
υπερηφάνειας. Η
κίνηση είναι συγκρατημένη, όχι θεατρικά υπερβολική,
γεγονός που υποδηλώνει
έλεγχο, πειθαρχία και συνείδηση του ρόλου.
Το δεξί χέρι στον γοφό, χαρακτηριστικό των τιμητικών
ανδριάντων καλλιτεχνών
και αθλητών της ελληνιστικής περιόδου, εκφράζει ένα είδος
αυτοαναφορικού
ναρκισσισμού, όχι με την έννοια της έπαρσης, αλλά της
συνειδητής στάσης
απέναντι στην τέχνη και τη δημόσια εικόνα, ίσως
υπαινιγμού της κοινωνικής ανόδου
των ηθοποιών κατά την ελληνιστική περίοδο.
2. Ενδυμασία και θεατρική ταυτότητα
Το ένδυμα αποδίδεται με βαθιές, φυσικά πτυχωμένες πτυχές
που αποκαλύπτουν τη
φόρμα του σώματος, συνδυάζοντας ρεαλισμό και ιδεαλισμό. Ο
ηθοποιός φορά
κοντό χιτώνα, πιθανότατα σκηνικό κοστούμι, και κρατά με το
αριστερό χέρι
θεατρική προσωπίδα με έντονα εκφραστικά χαρακτηριστικά.
Η προσωπίδα, με ανοιχτό στόμα και δυναμική μορφή,
υποδηλώνει τραγικό ρόλο,
ίσως του ήρωα, του θεού ή του βασιλιά. Το γεγονός ότι ο
ηθοποιός την κρατά αντί να
τη φορά δηλώνει απόσταση μεταξύ προσώπου και ρόλου, μια
συνειδητή
απεικόνιση του επαγγελματία της τέχνης του θεάτρου.
3. Ιδεολογικό και καλλιτεχνικό πλαίσιο
Η ελληνιστική τέχνη χαρακτηρίζεται από τον
ανθρωποκεντρισμό και την
προσωπική έκφραση. Σε αντίθεση με την κλασική εποχή, όπου
οι μορφές
υπηρετούσαν την ιδανική αρμονία, στα ελληνιστικά έργα
αναδεικνύεται το άτομο, η
εμπειρία και η ψυχολογία.
Ο ηθοποιός της Αμφίπολης εντάσσεται σε αυτή την παράδοση:
παρουσιάζεται ως προσωπικότητα, όχι ως ανώνυμη μορφή,
αποπνέει συνείδηση επαγγέλματος και κοινωνικού κύρους,
λειτουργεί τιμητικά, πιθανότατα ως ανάθημα προς τον
Διόνυσο ή ως δημόσιο
μνημείο αναγνώρισης καλλιτεχνικής διάκρισης.
Η μεγαλειώδης κλίμακά του υπερβαίνει το ανθρώπινο μέτρο
και αποσκοπεί στην
εξιδανίκευση του ρόλου του ηθοποιού ως φορέα πολιτισμού
και δημόσιας μνήμης.
4. Τεχνοτροπική ανάλυση
Πλαστικότητα: οι πτυχώσεις είναι βαθιές και βαριές, με
έντονο παιχνίδι
φωτός-σκιάς, χαρακτηριστικό της ύστερης ελληνιστικής
περιόδου.
Ρεαλισμός: η σωματική στάση και οι πτυχές υποδηλώνουν
γνώση της
ανθρώπινης ανατομίας και της κίνησης.
Συναισθηματικότητα: παρά την απουσία κεφαλής, η στάση
μεταδίδει
εσωτερική ένταση και θεατρικό πάθος.
Το έργο ενδέχεται να προέρχεται από το ίδιο εργαστήριο με
τα αγάλματα των
ηθοποιών της Περγάμου ή της Δήλου, όπου παρατηρούνται
αντίστοιχες μορφές
τιμητικών ανδριάντων.
5. Ερμηνεία και σημασία
Το άγαλμα αυτό αποτελεί μοναδική μαρτυρία για την
καλλιτεχνική δραστηριότητα
και το θεατρικό ήθος της Αμφίπολης. Αν πράγματι
προερχόταν από τον χώρο του
αρχαίου θεάτρου, επιβεβαιώνει τη μακεδονική παράδοση του
δραματικού βίου και
τη δημόσια αναγνώριση των καλλιτεχνών.
Κι όμως, αυτό το άγαλμα, αντί να κοσμεί το κεντρικό
εκθετήριο του Αρχαιολογικού
Μουσείου Αμφίπολης, βρίσκεται στα σκαλιά που οδηγούν στο
υπόγειο. Για να το
δει κανείς, πρέπει να ζητήσει από το προσωπικό του
μουσείου να ξεκλειδώσει το
κλιμακοστάσιο. Ένα μνημείο που μιλά για τον θεατρικό
πολιτισμό της Μακεδονίας,
παραμένει, κυριολεκτικά στο υπόγειο της συλλογικής μας
μνήμης.
Η θέση του αγάλματος στο υπόγειο του μουσείου, είναι
συμβολική της αδράνειας που
χαρακτηρίζει την ανάδειξη του θεάτρου. Ένα μνημείο που
δημιουργήθηκε για να
βλέπεται από όλους, σήμερα παραμένει κρυμμένο στο ημίφως.
Το θέατρο που περιμένει να ξαναμιλήσει
Ανασκαφές που σταμάτησαν στην αρχή
Το 2008, με πρωτοβουλία του σωματείου «ΔΙΑΖΩΜΑ» και του
προέδρου του
Σταύρου Μπένου, πραγματοποιήθηκε επιτόπια επίσκεψη στο
χώρο, παρουσία της
αρχαιολόγου Κατερίνας Περιστέρη και εκπροσώπων της
τοπικής αυτοδιοίκησης. Η
αναγκαστική απαλλοτρίωση του οικοπέδου ολοκληρώθηκε το
2013, με δαπάνη του
σωματείου, ανοίγοντας τον δρόμο για συστηματική έρευνα.
Το 2017 υπογράφηκε Προγραμματική Σύμβαση Πολιτισμικής
Ανάπτυξης ύψους
30.000 ευρώ για γεωφυσικές διασκοπήσεις και δοκιμαστικές
τομές. Όμως η σύμβαση
έληξε χωρίς να πραγματοποιηθεί ούτε μία ανασκαφική
εργασία. Έκτοτε, το
θέατρο της Αμφίπολης παραμένει θαμμένο κάτω από τα
ελαιόδεντρα, περιμένοντας
μια νέα πολιτική βούληση που θα του δώσει ξανά φωνή.
Γιατί δεν συνεχίζεται;
Τα ερωτήματα είναι εύλογα:
Γιατί ένα μνημείο με τόσο ισχυρή ιστορική και
καλλιτεχνική ταυτότητα δεν
έχει ερευνηθεί συστηματικά;
Γιατί το Υπουργείο Πολιτισμού δεν έχει προχωρήσει σε νέα
Προγραμματική
Σύμβαση;
Και γιατί ένα άγαλμα-σύμβολο του θεάτρου, που θα
μπορούσε να αποτελεί
πόλο έλξης και εκπαιδευτικό μέσο, παραμένει στο ημίφως
ενός υπογείου;
Η Αμφίπολη, που πριν λίγα χρόνια συγκλόνισε τον κόσμο με
το ταφικό της μνημείο,
μοιάζει να έχει «σιωπήσει» εκεί όπου κάποτε αντηχούσαν οι
φωνές των υποκριτών.
Ένα θέατρο που περιμένει το κοινό του
Η αποκάλυψη του θεάτρου δεν είναι μόνο αρχαιολογικό
καθήκον· είναι πολιτιστικό
χρέος. Η σύνδεσή του με το γυμνάσιο, τον πιθανό ιππόδρομο
και τα υπόλοιπα
δημόσια κτίσματα της Αμφίπολης αποκαλύπτει ένα
ολοκληρωμένο κέντρο
δημόσιας ζωής, ένα σημείο αναφοράς για τη Μακεδονική
κοινωνία της κλασικής και
ελληνιστικής περιόδου.
Το υπερμεγέθες άγαλμα του ηθοποιού, σήμερα φυλακισμένο
στο υπόγειο του
μουσείου, μοιάζει με σύμβολο μιας πόλης που θέλει να
ξαναβγεί στη σκηνή.
Απομένει να βρεθεί εκείνος που θα τραβήξει την αυλαία.
Το αρχαίο θέατρο της Αμφίπολης και η σύγκριση με τη
Μεσσήνη
Η Αμφίπολη παρουσιάζει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα
παραδείγματα ημι-
ανασκαμμένων θεάτρων της Μακεδονίας.
Σύμφωνα με τις ανασκαφές του Δημήτρη Λαζαρίδη και
μεταγενέστερες
παρατηρήσεις της Κατερίνας Περιστέρη:
έχουν εντοπιστεί 3-4 σειρές εδωλίων,
διακρίνεται καθαρά η ορχήστρα,
ενώ ένας λίθινος αποχετευτικός αγωγός συνδέει το θέατρο
με το αρχαίο
Γυμνάσιο, υποδηλώνοντας ενιαίο πολεοδομικό σχεδιασμό.
Στο άνω τμήμα του γυμνασίου εντοπίστηκαν επίσης
αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που
αποδίδονται πιθανώς σε ιππόδρομο, στοιχείο που ενισχύει
την εικόνα μιας
πολύπλευρης πολιτιστικής και αθλητικής ζώνης.
Η σύγκριση με το θέατρο της Μεσσήνης είναι αποκαλυπτική:
και στα δύο θέατρα σώζονται λίγες σειρές εδωλίων,
όμως στη Μεσσήνη, με συστηματική ανασκαφή, τεκμηρίωση
και
αναστήλωση, το μνημείο αναδείχθηκε και σήμερα φιλοξενεί
θεατρικές
παραστάσεις,
ενώ στην Αμφίπολη, παρά τις προγραμματικές συμβάσεις
που υπογράφηκαν,
η ανασκαφή δεν προχώρησε.
Η Μεσσήνη αποτελεί παράδειγμα πώς η επιστημονική επιμονή
και η πολιτική
συνέργεια μπορούν να μεταμορφώσουν έναν αρχαιολογικό χώρο
σε κέντρο
πολιτισμού και βιώσιμης ανάπτυξης.
Προτάσεις για Ανάδειξη και Προστασία
Προτείνεται:
Συστηματική ανασκαφή: Για την πλήρη αποκάλυψη του
θεάτρου και τη
συλλογή δεδομένων για την αρχική του μορφή.
Αρχιτεκτονική μελέτη: Για τον προσδιορισμό των
διαστάσεων, της
χωροθέτησης και των υλικών κατασκευής του θεάτρου.
Αναστηλωτικές εργασίες: Με βάση τα ευρήματα και τις
αρχές της
αναστύλωσης, όπως εφαρμόστηκαν στη Μεσσήνη.
Ανάδειξη και προστασία: Σχεδιασμός μέτρων για την
προστασία του
μνημείου και την ένταξή του σε πολιτιστικές διαδρομές.
Συμπεράσματα
Η ολοκλήρωση της μελέτης του αρχαίου θεάτρου της
Αμφίπολης θα συμβάλει στην
κατανόηση της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής και
θα ενισχύσει την τοπική
οικονομία μέσω του τουρισμού και της πολιτιστικής
ανάπτυξης.
Η Αμφίπολη δεν χρειάζεται απλώς μια νέα σύμβαση·
χρειάζεται μια νέα αφήγηση.
Το αρχαίο της θέατρο, με το άγαλμα του ηθοποιού που
στέκει σήμερα σιωπηλό στα
υπόγεια, συμβολίζει μια πολιτιστική ευκαιρία που
περιμένει να αναστηθεί.
Όπως η Μεσσήνη έγινε πρότυπο επανασύνδεσης μνημείων και
σύγχρονης ζωής, έτσι
και η Αμφίπολη μπορεί να ξανακερδίσει τη θέση της στον
θεατρικό και ιστορικό
χάρτη της Ελλάδας, αν επιλέξουμε να την ακούσουμε.