Του Δημήτρη Καστώρη- Infonews24
Η αρχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, σε όλη την Ορθόδοξη Ανατολική Ευρώπη, συνοδεύεται από έθιμα που σηματοδοτούν το πέρασμα στη νηστεία. Στο Αηδονοχώρι του Δήμου Βισαλτίας, στον Νομό Σερρών, η λαϊκή μνήμη κρατά έναν κύκλο εθίμων με χαλβάδες, νερόβραστα φαγητά, καρναβαλικές επισκέψεις σε σπίτια του χωριού, πίτες, «αιώρες» στην εξοχή και στο επίκεντρο της λαογραφίας η μεγάλη φωτιά που λέγεται «κουλτούρα».
Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από το βιβλίο
«Χαϊρλίδικα, Αηδονοχώρι Σερρών – Οδοιπορικό στα χρόνια», της Ευθυμίας Τσιτκάνου
(εκδόσεις Φίλντισι). Είναι γραμμένο στη ντοπιολαλιά του Αηδονοχωρίου και
αποτελεί αφήγηση της αείμνηστης Παναγιώτας Δερμάτη, όπως καταγράφηκε το 1977.
Το τραγούδι που εντάσσεται στην αφήγηση αφηγήθηκε και τραγουδήθηκε τότε από την
Κωνσταντινιά Τσιτκάνου.
«Η Απουκριά έχει τρεις βδομάδις. Τ’ν πρώτ’ βδουμάδα τρώμι
απ’όλα σ’όλις τ’ς μέρις. Τ’ δεύτερ’ βδουμάδα κι τ’ν Τρίτ’ τ’ς Τιρνής γίνουμαστι
καρναβάλια κι γυρίζουμι στα σπίτια. Τ’ς απουκρές τρώμι σαμένιου κι καρδένιο
χαλβά. Τα τρία Καλά Σαββάτα, τα Ψυχοσάββατα, κάμνουμι μπουμπόλια για τ’ς
ψ’χές.Τώρα πιστεύουμι ότι κατιβαίνουν οι ψ’χές,γιαυτό τα τρία Καλά Σαββάτα δε
ράβουμι ούτε κλώθουμι, για να μη τσ’μπίσουμι τ’ς ψ’χές. Τ’ς Τυροφάγου ανοίγουμι
τα κατίκια κι κάμνουμι πίτις, ρυζόπ’τις, τραχανόπ’τις κι λαχανόπ’τις. Του
Σάββατου τ’ς Τιρνής ανάβουν τα πιδούδια τ’ν κουλτούρα, φουτιά μι πουρνάρια κι
κλωνάρια από πεύκου, για να κάψουμι τ’ς ψύλλ’. Τ’ν Κυριακή οι νοικουκυρές μι
ένα πιάτου χαλβά, βγαίνουν στο δρόμου ή στα σπίτια κι τουν μοιράζουν για
σ’χώριου. Του βράδ’ μιτά τουν Εσπερινό της Συγχωρήσεως, πιαίνουμι τ’ς νούν’ κι
τ’ς νούνις,τ’ς πιθιρές κι τ’ς πιθιροί, για να σ’χωρηθούμι».
Η «κουλτούρα» ανάβει το Σάββατο της Τυρινής και
περιγράφεται ως φωτιά με πουρνάρια και κλωνάρια από πεύκο, με ρητή αναφορά στην
αποτροπή των «ψύλλων». Κατά μία άλλη λαογραφική καταγραφή η φωτιά αυτή
συμβολίζει τη φωτιά που ανάψαν οι πρωτόπλαστοι, ο Αδάμ και η Εύα για να
ζεσταθούν, όταν εκδιώχθηκαν από τον Παράδεισο.
Την Κυριακή, ο χαλβάς μοιράζεται «για σ’χώριου» και το
βράδυ ακολουθεί ο Εσπερινός της Συγχώρησης και το «σ’χωρηθούμι» με επισκέψεις
σε νονούς, νονές και πεθερικά.
«Τ’ν Καθαρή Δευτέρα τ’λέμι κι Σκ’λουδευτέρα,γιατί τ’ μέρα
αυτή δεν τρώμι λάδ’ κι, ό,τι μνίσκ (:μένει) από τ’ν προυηγούμεν’, τα ρίχνουμι
στα σκ’λιά.
Τ’ν Καθαρή Διφτέρα οι νοικοκυρές βαζουν καζάν’ κι
πλύνσκουν όλα τα ρούχα.
Καθαρίζουμι του σπίτ’ κι του τσμπίδ’ που πιάνουμι τα
κάρβουνα στ’ φουτιά κι ύστιρα πααίνουμι στ’ν εξουχή να πιάσουμι του φίδ’.
Τ’ς τρεις τ’ς μέρες Διφτέρα, Τρίτ’,Τιτάρτ’, τότι έκαμναμι
τρίμιρου,δεν έτρουγαμι ούτι ήπναμι τίπουτα.Την Τιτάρτη έτρουγαμι κουσιάφ’,την
Πέμπτ’ κι τ’ν Παραρασκιβή δεν τρώγαμι , πίναμι αγίασμα κι του Σάββατου
κοινωνούσαμι».
Το πέρασμα στη νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής στο
Αηδονοχώρι, συνοδεύεται από καθάρισμα σκευών και σπιτιού, από αυστηρή αρχή της
νηστείας και από έξοδο στην εξοχή, όπου επιβιώνουν πρακτικές και παιχνίδια της
ημέρας, όπως οι «αιώρες» και τα τραγούδια του «κουνήματος», ανάμεσά τους και η
«Γαρυφαλλιά». Το τραγούδι αυτό ακούγεται στο βίντεο που εμπεριέχεται στο
ρεπορτάζ, ενώ τα πλάνα είναι από παλαιότερες αναβιώσεις του εθίμου της
«κουλτούρας.
Παρόμοια έθιμα με φωτιές, την ίδια περίοδο πριν από τη
μεγάλη νηστεία, καταγράφονται και σε άλλες ορθόδοξες κοινωνίες της Ανατολικής
Ευρώπης. Στη Βουλγαρία, την Κυριακή πριν από τη Σαρακοστή, γνωστή ως Σίρνι
Ζαγκόβεζνι, περιγράφονται φωτιές και πήδημα πάνω από τη φωτιά ως βασικό
στοιχείο του εθιμικού κύκλου. Στη Βόρεια Μακεδονία, στην Πρότσκα, αναφέρονται
«τελετουργικές φωτιές» και έθιμα «καθαρισμού» από ψύλλους και άλλα βλαβερά, ενώ
σε σχετικές καταγραφές σημειώνεται ότι ορισμένα στοιχεία έχουν χριστιανική βάση
και άλλα παραπέμπουν σε κατάλοιπα προχριστιανικών ανοιξιάτικων εορτασμών. Στον
ρωσικό χώρο, η Μασλένιτσα περιγράφεται ως παλαιό λαϊκό έθιμο που συνδέεται με
το τέλος του χειμώνα και αναφέρεται ρητά ότι έχει καταγωγή από παγανιστικούς
χρόνους.