Σε μια κατάμεστη από κόσμο κινηματογραφική αίθουσα στο Ολύμπιον , παρουσιάστηκε την Παρασκευή (13.3.26) στο 28ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το ντοκιμαντέρ του Θωμά Σίδερη «Βαγόνια στη Βροχή» που εχει να κάνει με τον εκτοπισμό στα βαλκάνια, μέσα από δυο παράλληλες ιστορίες με βάση την αναγκαστική μετακίνηση των Ηρακλειωτών και την μαρτυρία του Ιωάννη Πασχαλιά.
Στον βαλκανικό χώρο, η ιστορία σπάνια κινείται σε ευθεία γραμμή. Διασχίζει σύνορα, μετατοπίζει πληθυσμούς, επαναλαμβάνεται μέσα από διαφορετικές γενιές. Από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τις σύγχρονες μεταναστευτικές διαδρομές, τα ίδια τοπία φιλοξενούν διαδοχικά κύματα ανθρώπων που μετακινούνται, εκτοπίζονται ή αναζητούν καταφύγιο.
Η ταινία επιχειρεί να καταγράψει αυτή τη μακρά ιστορία μετακινήσεων μέσα από μια ανθρωπογεωγραφική ματιά στον βαλκανικό χώρο, έναν χώρο όπου οι πολιτικές συγκρούσεις, οι αλλαγές συνόρων και οι εθνικές ανακατατάξεις επηρέασαν βαθιά τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων.
Αφετηρία της αφήγησης αποτελούν δύο προσωπικές μαρτυρίες που λειτουργούν ως ιστορικοί άξονες:
η μαρτυρία του Ιωάννη Πασχαλιά, ενός εφήβου από μια μικρή κωμόπολη της Μακεδονίας, ο οποίος εκτοπίστηκε το 1916 στο Ποζάρεβατς της Σερβίας ως όμηρος κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου,
και η μαρτυρία της Crystyna Gil, μιας Ρομά γυναίκας που γεννήθηκε σε χωριό της Σερβίας και εκτοπίστηκε το 1942 σε ηλικία πέντε ετών, πρώτα σε ναζιστικό γκέτο και αργότερα σε στρατόπεδο εξόντωσης.
Οι δύο αυτές παιδικές εμπειρίες βίας και εκτοπισμού, παρότι χωρίζονται από έναν πόλεμο και μια γενιά, συναντιούνται μέσα στην ταινία ως κομμάτια της ίδιας ιστορικής συνέχειας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο ρομά σπουδαίος μουσικός Μήτσος Χίντζος ήταν όμηρος στον Πρώτο αλλά και στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι λοιπόν οι όμηροι του Ποζάρεβατς του Πρώτου Μεγάλου Πολέμου «συναντιούνται» με τους Ρομά ομήρους και εκτοπισμένους του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και με τους εκτοπισμένους των πολέμων της Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του 1990. Η ιστορική αυτή αλυσίδα φτάνει έως τις σημερινές μεταναστευτικές και προσφυγικές διαδρομές της δεκαετίας του 2020, όταν νέοι πληθυσμοί διασχίζουν τον ίδιο γεωγραφικό χώρο αναζητώντας ασφάλεια και επιβίωση.
«Βαγόνια στη Βροχή»: Μια ταινία για τον εκτοπισμό και την ταυτότητα στα Βαλκάνια, στο 28ο ΦΝΘ
Η ταινία προσεγγίζει τα Βαλκάνια ως έναν ρευστό ανθρωπογεωγραφικό χώρο. Πρόκειται για μια περιοχή όπου οι πληθυσμοί διασταυρώνονται, τα σύνορα μετακινούνται και οι ταυτότητες συχνά διαμορφώνονται μέσα από τη βίαιη εμπειρία της μετακίνησης. Οι σιδηροδρομικές γραμμές, τα ποτάμια, τα ορεινά περάσματα και τα σύνορα που χαράχθηκαν μέσα στον 20ό αιώνα μετατρέπονται σε σκηνικό μιας επαναλαμβανόμενης ιστορίας εκτοπισμών.
Στο κινηματογραφικό σύμπαν της ταινίας, τα ανθρώπινα πλήθη μοιάζουν με κινούμενα τοπία: ομάδες ανθρώπων που προχωρούν μέσα σε βροχή, λάσπη και γκρίζους ορίζοντες, διασχίζοντας σύνορα, φράχτες και μπάρες ελέγχου. Τα βαγόνια των τρένων που μεταφέρουν ομήρους στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο βρίσκουν το οπτικό τους αντίστοιχο στα σύγχρονα τρένα, τα λεωφορεία και τις αυτοσχέδιες πορείες των προσφύγων του σήμερα.
Οι στρατιώτες του Πρώτου Πολέμου μεταμορφώνονται, μέσα στην ιστορική αφήγηση της ταινίας, σε στρατιώτες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σε στρατιώτες των συγκρούσεων στη Γιουγκοσλαβία και τελικά σε σύγχρονους συνοριοφύλακες που φυλάσσουν τα ολοένα πιο ερμητικά κλειστά σύνορα της Ευρώπης.
Η ταινία συνθέτει αυτή τη μακρά ιστορική διαδρομή μέσα από μαρτυρίες πληροφορητών, αρχειακές φωτογραφίες, ηχητικά τεκμήρια και κινηματογραφικό υλικό, τα οποία συνομιλούν με σύγχρονες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις. Μέσα από αυτή τη συνάντηση αρχείου και παρόντος, επιχειρείται μια βαθύτερη διερεύνηση της έννοιας του εκτοπισμού, της μνήμης και της ταυτότητας.
Περισσότερο από μια ιστορική αναδρομή, η ταινία λειτουργεί ως μια ανθρωπογεωγραφική χαρτογράφηση ενός αιώνα μετακινήσεων στον βαλκανικό χώρο. Αναδεικνύει πώς οι ίδιες διαδρομές, τα ίδια τοπία και συχνά οι ίδιες κοινωνίες γίνονται επανειλημμένα τόποι διέλευσης, εγκλεισμού και αναζήτησης μιας νέας πατρίδας.
Έναν αιώνα μετά τους πρώτους εκτοπισμούς, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: πώς μπορεί να οριστεί η έννοια της πατρίδας σε έναν τόπο όπου τα σύνορα και οι πληθυσμοί μετακινούνται συνεχώς;
Σενάριο: Miroljub Manojlović
Σκηνοθεσία: Θωμάς Σίδερης
Βασισμένο στο ομότιτλο βιβλίο του σκηνοθέτη, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 1992, εκδόσεις
New Star Cinema, 2026
Αφηγητές: Ιωάννης Πασχαλιάς – Crystyna Gil
Πρωτότυπη έρευνα: Λεωνίδας Κασάπης
Πρωτότυπη μουσική: Πέτρος Δουρδουμπάκης
Διεύθυνση φωτογραφίας: Γιώργος Γιαννόπουλος
Ήχος: Χρήστος Σταύρου
Η αφίσα της ταινίας είναι πίνακας του Στέλιου Μαυρομάτη
Διανομή για την Ελλάδα: NEW STAR CINEMA
ΕΡΤ
Σημνατική για την υλοποίηση της ταινίας ηταν η συμβολή του Δήμου Ηράκλειας με τον τότε δήαμρχο Γιώργο Κουτσάκη, της Συναιτεριστικής Τράπεζας καθώς και της θεατρικής ομάδας του Συλλόγου Βλάχων Ηράκλειας.
Όπως γράφει ο Θωμάς Σίδερης : « Σε διάστημα ενός αιώνα στα Βαλκάνια, οι εμπειρίες του εκτοπισμού επανέρχονται, καθώς ανθρώπινες ζωές διασχίζουν σύνορα, όπως τα βαγόνια στη βροχή. Μέσα από τις μαρτυρίες δύο ανθρώπων που εκτοπίστηκαν ως παιδιά στον Α΄ και στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ταινία χαρτογραφεί έναν αιώνα προσφυγικών μετακινήσεων στα Βαλκάνια, σε ρευστά τοπία συνόρων, μνήμης και βίας.
Η δημοσιογράφος Σοφία Προκοπίδου γράφει :
Το ντοκιμαντέρ του #Θωμά_Σίδερη «Βαγόνια στη Βροχή» για τον εκτοπισμό και την ταυτότητα στα Βαλκάνια που έκανε πρεμιέρα άποψη στο 28ο Φεστιβαλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, είναι μια πολύ τρυφερή ταινία πάνω σε μία ιστορία πονεμένη και όμως ξετυλίχτηκε με απόλυτο ανθρωπιστικό πνεύμα!
Η ταινία προσεγγίζει τα Βαλκάνια ως έναν ρευστό ανθρωπογεωγραφικό χώρο. Πρόκειται για μια περιοχή όπου οι πληθυσμοί διασταυρώνονται, τα σύνορα μετακινούνται και οι ταυτότητες συχνά διαμορφώνονται μέσα από τη βίαιη εμπειρία της μετακίνησης. Οι σιδηροδρομικές γραμμές, τα ποτάμια, τα ορεινά περάσματα και τα σύνορα που χαράχθηκαν μέσα στον 20ό αιώνα μετατρέπονται σε σκηνικό μιας επαναλαμβανόμενης ιστορίας εκτοπισμών.
Στο κινηματογραφικό σύμπαν της ταινίας, τα ανθρώπινα πλήθη μοιάζουν με κινούμενα τοπία: ομάδες ανθρώπων που προχωρούν μέσα σε βροχή, λάσπη και γκρίζους ορίζοντες, διασχίζοντας σύνορα, φράχτες και μπάρες ελέγχου. Τα βαγόνια των τρένων που μεταφέρουν ομήρους στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο βρίσκουν το οπτικό τους αντίστοιχο στα σύγχρονα τρένα, τα λεωφορεία και τις αυτοσχέδιες πορείες των προσφύγων του σήμερα.
