Ιωάννα Λιούτα
Η παγκόσμια ενεργειακή αγορά βρίσκεται ξανά σε καθεστώς γεωπολιτικού συναγερμού. Η πιθανότητα διακοπής ροών από τη Μέση Ανατολή, η ένταση γύρω από το Στενό του Ορμούζ και η αποσταθεροποίηση της αγοράς LNG δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα για την Ευρώπη. Για την Ελλάδα, όμως, το πρόβλημα δεν είναι απλώς ενεργειακό· είναι βαθιά οικονομικό και κοινωνικό.
Η χώρα εισέρχεται σε αυτή την περίοδο αβεβαιότητας με μια δομική αδυναμία. Έχει υψηλότερο πληθωρισμό από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης και μια οικονομία που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κατανάλωση.
Ο δομικός πληθωρισμός στην Ελλάδα κινείται περίπου στο 3%, όταν ο μέσος όρος της Ευρωζώνης είναι κοντά στο 1,9%. Η διαφορά αυτή φαίνεται μικρή, αλλά σε περιβάλλον ενεργειακής κρίσης λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής των πιέσεων. Όταν ανεβαίνουν οι τιμές της ενέργειας, η επίδραση στην ελληνική οικονομία είναι ταχύτερη και πιο έντονη.
Μια αύξηση του πετρελαίου από τα 80 στα 100 δολάρια το βαρέλι, δηλαδή περίπου 25%,μπορεί να προσθέσει περίπου μία ποσοστιαία μονάδα στον πληθωρισμό και ταυτόχρονα να αφαιρέσει έως 0,5% από τον ρυθμό ανάπτυξης.
Αυτός είναι ο λεγόμενος «κρυφός φόρος» της ενέργειας. Μια αόρατη μεταφορά εισοδήματος από τα νοικοκυριά προς το ενεργειακό κόστος.
Η ελληνική ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια στηρίζεται κυρίως στην ιδιωτική κατανάλωση. Δεν είναι μια οικονομία με ισχυρή βιομηχανική βάση ή μεγάλες εξαγωγές υψηλής τεχνολογίας. Αυτό σημαίνει ότι όταν συμπιέζεται το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών, η οικονομία επιβραδύνεται σχεδόν αυτόματα.
Η αύξηση του κόστους ενέργειας λειτουργεί με τριπλό τρόπο:
αυξάνει τους λογαριασμούς ρεύματος και καυσίμων
ανεβάζει το κόστος μεταφοράς και παραγωγής
μεταφέρεται στις τελικές τιμές προϊόντων και υπηρεσιών
Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή εξάντληση της αγοραστικής δύναμης.
Το κρίσιμο σημείο της παγκόσμιας ενεργειακής ισορροπίας είναι το Στενό του Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου LNG και σημαντικό μέρος του πετρελαίου. Αν το πέρασμα αυτό κλείσει ακόμη και προσωρινά, η αγορά θα βρεθεί αντιμέτωπη με μια ακραία ανισορροπία προσφοράς και ζήτησης.
Η Ευρώπη θα πρέπει να ανταγωνιστεί ενεργειακά μεγαθήρια όπως η Κίνα, η Ινδία και η Νότια Κορέα για περιορισμένες ποσότητες φυσικού αερίου. Αυτό από μόνο του μπορεί να εκτινάξει τις τιμές. Οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν ήδη προσεγγίσει τα 500 δολάρια ανά 1.000 κυβικά μέτρα, ενώ σενάρια για επίπεδα κοντά στα 600 δολάρια δεν θεωρούνται πλέον ακραία.
Οι περιφερειακές ενεργειακές ισορροπίες έχουν ήδη διαταραχθεί:
οι εξαγωγές φυσικού αερίου του Ισραήλ προς την Αίγυπτο έχουν διακοπεί
οι ροές από το Ιράν προς την Τουρκία έχουν περιοριστεί
η ναυτιλιακή κίνηση στο Στενό του Ορμούζ έχει μειωθεί δραματικά
Η ενεργειακή αγορά λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό με προσδοκίες. Ακόμη και η πιθανότητα διακοπής των ροών αρκεί για να αυξήσει τις τιμές.
Οι διεθνείς αναλύσεις κινούνται γύρω από τρία βασικά σενάρια:
Βασικό σενάριο: προσωρινή άνοδος τιμών λόγω γεωπολιτικού ρίσκου.
Δυσμενές σενάριο: το Brent πλησιάζει τα 100 δολάρια, ενισχύοντας τις πληθωριστικές πιέσεις.
Ακραίο σενάριο: παρατεταμένη κλιμάκωση οδηγεί το πετρέλαιο κοντά στα 120 δολάρια.
Για μια οικονομία όπως η ελληνική, ακόμη και το «δυσμενές» σενάριο μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες.
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα σε περιόδους ενεργειακής έντασης είναι το φαινόμενο που οι οικονομολόγοι αποκαλούν «πύραυλοι και φτερά». Οι τιμές ανεβαίνουν πολύ γρήγορα όταν αυξάνεται το κόστος ενέργειας, αλλά μειώνονται εξαιρετικά αργά όταν οι τιμές υποχωρούν. Το αποτέλεσμα είναι ένα επίμονο κύμα ακρίβειας που πλήττει κυρίως τα χαμηλότερα εισοδήματα.
Παρά την ένταση, οι διεθνείς αγορές δεν έχουν ακόμη τιμολογήσει πλήρως το σενάριο μιας μεγάλης ενεργειακής κρίσης. Οι επενδυτές διατηρούν μια στάση αναμονής, αξιολογώντας εάν η κρίση θα παραμείνει περιορισμένη ή θα μετατραπεί σε ευρύτερη γεωπολιτική σύγκρουση. Η λεγόμενη «νευρική ψυχραιμία» είναι χαρακτηριστική των αγορών πριν από μεγάλα σοκ.
Το βασικό ζήτημα δεν είναι αν οι διεθνείς τιμές θα αυξηθούν αυτό ήδη συμβαίνει. Το ζήτημα είναι πόσο ανθεκτική είναι η ελληνική κοινωνία σε έναν ακόμη κύκλο ακρίβειας. Τα ελληνικά νοικοκυριά έχουν ήδη υποστεί μια δεκαετία δημοσιονομικής κρίσης, την ενεργειακή έκρηξη μετά το 2022 και την παρατεταμένη ακρίβεια σε τρόφιμα και στέγαση
Σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και ένα μέτριο ενεργειακό σοκ μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης κοινωνικής και οικονομικής πίεσης.
Η ενεργειακή κρίση δεν είναι απλώς ένα διεθνές γεωπολιτικό γεγονός. Για την Ελλάδα είναι ένα τεστ αντοχής της πραγματικής οικονομίας. Αν οι διεθνείς εντάσεις μετατραπούν σε παρατεταμένη ενεργειακή αναταραχή, το κόστος δεν θα αποτυπωθεί μόνο στους λογαριασμούς ρεύματος ή στις τιμές των καυσίμων. Θα φανεί κυρίως στο διαθέσιμο εισόδημα, στην κατανάλωση και τελικά στον ρυθμό ανάπτυξης.
Πόσο ακόμη μπορεί να αντέξει η ελληνική κοινωνία μια οικονομία που εξαρτάται τόσο έντονα από την ενέργεια και την κατανάλωση;
*Πολιτική και οικονομική αναλύτρια