Μόνικα Αρτινού
Mε αφορμή το Συνέδριο που διοργάνωσαν αυτήν την εβδομάδα οι «Ελληνογαλλικοί Εφηρμοσμένοι Διάλογοι», ο καθηγητής Ομότιμος Καθηγητής της Σορβόννης Γιώργος Πρεβελάκης απαντά στις ερωτήσεις του Tvxs για τη διεθνή κατάσταση και τους κινδύνους που εγκυμονεί. Οι εργασίες έγιναν στη Νέα Ορεστιάδα, τη γενέτειρα του διακεκριμένου Φαναριώτη διπλωμάτη Αλεξάνδρου Καραθεοδωρή, το έργο του οποίου συζητήθηκε εκτενώς στο Συνέδριο.
Ποιες αναλογίες βλέπετε ανάμεσα στη γεωπολιτική κατάσταση
της Ευρώπης στα τέλη του 19ου αιώνα και στον σημερινό ανταγωνισμό ανάμεσα στις
ΗΠΑ και την Κίνα;
Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο κόσμος ήταν ενοποιημένος κάτω
από την αγγλική ηγεμονία. Η Αγγλία κυριαρχούσε χάρη στον στόλο της·
λειτουργούσε, δηλαδή, ως θαλάσσια δύναμη.
Είχε, όμως, αρχίσει να διαφαίνεται η άνοδος της
Γερμανίας- μια ηπειρωτική δύναμη η οποία απειλούσε την αγγλική ηγεμονία. Κατ’ αναλογίαν,
σήμερα η Κίνα, επίσης μια ηπειρωτική δύναμη, απειλεί την αμερικανική ηγεμονία η
οποία στηρίζεται στην θαλάσσια υπεροχή.
Πόσο καθοριστικός υπήρξε ο ρόλος του Αλέξανδρου
Καραθεοδωρή στο Συνέδριο του Βερολίνου και τι μπορεί να διδάξει σήμερα η διπλωματική
του δράση;
Ο Αλέξανδρος Καραθεοδωρή, Ρωμιός εκπρόσωπος της
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εξέφραζε την σύμπλευση οθωμανικών και ελληνικών
συμφερόντων απέναντι στην απειλή της ρωσικής πολιτικής. Αιφνιδίασε το
διπλωματικό κατεστημένο της εποχής.
Η διπλωματική του δράση δείχνει ότι η επιτυχία εξασφαλίζεται με ισχυρές
συμμαχίες, χωρίς δεσμεύσεις από στερεότυπα. Η ένταξη της Θεσσαλίας και της
Άρτας στην Ελλάδα οφείλει πολλά στους χειρισμούς του.
Γιατί θεωρείτε ότι η γεωπολιτική προσέγγιση —η κατανόηση
δηλαδή της Ιστορίας και της Γεωγραφίας— είναι σήμερα πιο αναγκαία από τις
καθαρά τεχνοκρατικές αναλύσεις;
Οι καθαρά τεχνοκρατικές αναλύσεις στέκονται στο άμεσο
παρελθόν, δηλαδή στην απερχόμενη εποχή.
Όμως, ζούμε μια περίοδο ταχύτατων τεκτονικών αλλαγών. Χρειάζεται η Ιστορία, η
αναγωγή σε παλαιότερους καιρούς. Οι γεωγραφικοί παράγοντες εξηγούν εν τινι
μέτρω τους παραλληλισμούς ανάμεσα στο παρόν και το απώτερο παρελθόν.
Η τεχνοκρατία ήταν αποτελεσματική όσο το πλαίσιο παρέμενε
σταθερό και απέμενε η διαχείριση των επί μέρους. Σήμερα, η εναπόθεση των
αποφάσεων στους τεχνοκράτες είναι επικίνδυνη. Ό,τι θεωρούν σύγχρονο ή και
πρωτοποριακό οι υποστηρικτές της τεχνοκρατίας είναι στην πραγματικότητα ήδη
ξεπερασμένο.
Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι η Παγκοσμιοποίηση, ενώ αύξησε
τον παγκόσμιο πλούτο, οδήγησε ταυτόχρονα σε κρίσεις ταυτότητας, ανασφάλεια και
επιστροφή των εθνικισμών;
Ισχύουν οι γνωστοί οικονομικοί λόγοι, επί παραδείγματι η
συρρίκνωση της μεσαίας τάξης στις ανεπτυγμένες κοινωνίες. Όμως, δεν πρέπει να
υποτιμάται ο πολιτισμικός παράγων. Οι λαοί έχουν ανάγκη να είναι και να
αισθάνονται υπερήφανοι για την εθνική και θρησκευτική τους κληρονομιά.
Η ένταξη σε ένα παγκόσμιο πολτό με ενιαία πολιτισμικά
πρότυπα δεν τους βοηθά· αντιθέτως, τους θίγει. Σε αυτό και γι’ αυτό αντιδρούν.
Ζούμε πράγματι το τέλος της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης;
Και αν ναι, ποια θεωρείτε ότι είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της νέας εποχής
που διαμορφώνεται;
Βιώνουμε την διαμόρφωση μιας νέας οργάνωσης του κόσμου.
Καθώς τα συμφέροντα, υλικά και πολιτισμικά, είναι τεράστια, η διαδικασία αυτή
είναι εξ ορισμού θυελλώδης. Το άμεσο μέλλον χαρακτηρίζεται, επομένως, από
αστάθεια και από ποικίλες καταστροφικές εξελίξεις, ανάμεσα στις οποίες,
δυστυχώς, συγκαταλέγονται και οι πόλεμοι.
Βλέπετε τον κόσμο να οδηγείται σε μια νέα διπολική
αντιπαράθεση, ανάμεσα στη Δύση και τον λεγόμενο «Παγκόσμιο Νότο», ή σε ένα
πολυκεντρικό σύστημα με νέο επίκεντρο εξουσίας την Κίνα;
Πολλά εξαρτώνται από τις οικονομικές και πληθυσμιακές
δυνάμεις των παραγόντων οι οποίοι φιλοδοξούν να διαδραματίσουν ρόλο στην
παγκόσμια σκηνή.
Σε πρώτη φάση, νομίζω ότι θα ανέλθουν τα περιφερειακά
συγκροτήματα· μια στροφή προς την γη, μετά την Παγκοσμιοποίηση όπου κυριάρχησε
η θάλασσα. Η Αμερική και η Κίνα, ίσως και η Ινδία, συνιστούν τέτοια εδαφικά σύνολα.
Κρίσιμο διακύβευμα αποτελεί το μέλλον της Ευρώπης. Θα
παραμείνει χωρισμένη από την Ρωσία; ή θα οδηγηθεί στον παλαιό εφιάλτη της
αγγλοσαξωνικής γεωπολιτικής – δηλαδή την γεωπολιτική ενοποίηση του συνεχούς
χώρου, από τον Ατλαντικό ώς την Σιβηρία;
Αν προκύψει αυτή η ενοποίηση, η Ευρώπη-ήπειρος θα
κατακτήσει μια θέση- αλλά με σοβαρές αρνητικές συνέπειες ως προς τις αξίες της.
Η πτώση των αυτοκρατοριών συνοδευόταν σχεδόν πάντα από
πολέμους. Η παρακμή των ΗΠΑ μπορεί να
θεωρηθεί μία από τις αιτίες του πολέμου στο Ιράν;
Ο πόλεμος στο Ιράν εντάσσεται στην προσπάθεια των
Ηνωμένων Πολιτειών να κυριαρχήσουν στον διάδρομο ο οποίος ενώνει την Ευρώπη με
την Ινδία. Είναι η αμερικανική απάντηση σε ανάλογο σχέδιο της Κίνας.
Mπορεί να αποκλειστεί/είναι πιθανό, το ενδεχόμενο μίας
παγκόσμιας σύρραξης;
Δυστυχώς, δεν μπορεί να αποκλειστεί αυτό το ενδεχόμενο.
Όταν διακυβεύονται τεράστια συμφέροντα, μια αδέξια κίνηση μπορεί να
κινητοποιήσει καταστροφικές εξελίξεις. Γι’ αυτό οι υπεύθυνοι για τις αποφάσεις
πρέπει να διαθέτουν ιστορική και γεωγραφική γνώση, δηλαδή να είναι
πεπαιδευμένοι.
Η απαιδευσία και ο φανατισμός του Χίτλερ προκάλεσαν τον
Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η παιδεία και η διορατικότητα του Τσώρτσιλ διέσωσε
τον κόσμο από τον ναζισμό.
Σε μια περίοδο όπου «η ισχύς επιβάλλεται στο Διεθνές
Δίκαιο», ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της διπλωματίας και των διεθνών
οργανισμών ώστε να αποτραπούν νέες μεγάλες συγκρούσεις;
Ο ρόλος τους είναι ασφαλώς αποφασιστικός. Όμως, η
διπλωματία και οι Διεθνείς Οργανισμοί πρέπει να έχουν την ικανότητα να
κατανοούν εις βάθος την πραγματικότητα· δηλαδή, να προσαρμόζονται στις εκάστοτε
νέες συνθήκες.
Οι Διεθνείς Οργανισμοί πρέπει να μεταρρυθμιστούν, ώστε να
αντανακλούν τις οικονομικές και δημογραφικές κατανομές οι οποίες, ως γνωστόν, έχουν αλλάξει άρδην από όταν δημιουργήθηκαν-
δηλαδή μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Και η διπλωματία έχει ανάγκη από
μεταρρύθμιση.
Οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν εγείρει σοβαρές
προκλήσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί. Ταυτοχρόνως, είναι
απαραίτητο να επανασυνδεθεί με την βαθειά παιδεία και γνώση η οποία χαρακτήριζε
τους παλαιούς διπλωμάτες, όπως o Καραθεοδωρή· ή, πιο πρόσφατα, ο GeorgeKennan
και ο HenriKissinger.
Οι διπλωμάτες δεν αρκεί να γνωρίζουν τις οικονομικές και
νομικές διαδικασίες. Πρέπει να κατανοούν τον πολιτισμό, τις παραδόσεις και τις
ευαισθησίες των λαών με τους οποίους συναλλάσσονται.