Μόνικα Αρτινού
Η νέα κλιμάκωση του πολέμου με το Ιράν δεν σηματοδοτεί μόνο μια νέα απειλή για την παγκόσμια οικονομία. Αναδεικνύει και τη διπλή αποτυχία της στρατηγικής του Ντόναλντ Τραμπ: ούτε κατάφερε να επιβάλει την ηγεμονία του στη Μέση Ανατολή ούτε να αποτρέψει την ενίσχυση των πιο ακραίων κύκλων του ιρανικού καθεστώτος.
Αντίθετα, όσο η σύγκρουση βαθαίνει, οι σκληροπυρηνικοί των Φρουρών της Επανάστασης αποκτούν μεγαλύτερη επιρροή, ενώ η διπλωματία υποχωρεί.
Η αποτυχία της αμερικανικής στρατηγικής γίνεται εμφανής μετά την κατάρρευση της εκεχειρίας της 17ης Ιουνίου. Ο Τραμπ επιδίωκε μια προσωρινή αποκλιμάκωση ώστε να μειωθούν οι διεθνείς τιμές του πετρελαίου και της βενζίνης, εξέλιξη ιδιαίτερα σημαντική ενόψει των αμερικανικών εκλογών του Νοεμβρίου.
Η συμφωνία του Τραμπ συμφέρει το Ιράν
Η επιλογή του να άρει προσωρινά τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών δεν οδήγησε όμως σε μόνιμη αποκλιμάκωση ούτε άνοιξε τον δρόμο για συμφωνία σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Για μήνες, η αμερικανική στρατηγική στηριζόταν σε μια διακριτική ναυτική επιχείρηση. Εμπορικά πλοία έκλειναν τα ραντάρ τους ώστε να μην εντοπίζονται από το Ιράν, ενώ αμερικανικά πολεμικά πλοία παρείχαν αεροπορική προστασία και καθοδηγούσαν μέσω ασυρμάτου τη διέλευσή τους κατά μήκος της ακτής του Ομάν.
Η συμφωνία που υπέγραψε ο Τραμπ υποτίθεται ότι θα αποκαθιστούσε την ελεύθερη ναυσιπλοΐα. Στην πράξη όμως, σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, κατέληξε να αναγνωρίζει εμμέσως τον αυξημένο έλεγχο του Ιράν στα Στενά.
Ο πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Σαουδική Αραβία, Μάικλ Ράτνεϊ, εκτιμά ότι η ασαφής διατύπωση της συμφωνίας, σύμφωνα με την οποία το Ιράν θα κατέβαλλε «κάθε δυνατή προσπάθεια» για την ασφαλή διέλευση των πλοίων, άφησε στην Τεχεράνη σημαντικά περιθώρια ερμηνείας.
Ο έμπειρος διαπραγματευτής Ντένις Ρος υποστηρίζει ότι η συμφωνία ουσιαστικά επέτρεψε στο Ιράν να επιβάλει τη διαδρομή που διέρχεται από τα χωρικά του ύδατα, καθιστώντας τις εναλλακτικές διαδρομές μη αποδεκτές.
Η κρίση κλιμακώθηκε όταν το Ιράν επιτέθηκε σε τρία πλοία που επέλεξαν τη νότια διαδρομή, προκαλώντας αμερικανικά αεροπορικά πλήγματα σε δεκάδες ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους.
Παράλληλα, η νεοσύστατη ιρανική “PersianGulfStrait Authority” απαιτεί πλέον άδεια διέλευσης και κατευθύνει τα πλοία στη βόρεια διαδρομή, όπου επιβάλλει τέλη. Παρότι η Τεχεράνη παρουσιάζει αυτή την πρακτική ως υπηρεσία ασφαλείας, για πολλούς ειδικούς πρόκειται ουσιαστικά για διόδια που παγιώνουν τον έλεγχό της στα Στενά.
Έτσι, οι ναυτιλιακές εταιρείες βρίσκονται μπροστά σε ένα αδιέξοδο: είτε θα επιλέξουν τη διαδρομή κοντά στο Ομάν, με αυξημένο κίνδυνο ιρανικών επιθέσεων, είτε θα αποδεχθούν τον έλεγχο της Τεχεράνης, καταβάλλοντας υψηλά τέλη.
Οι σκληροπυρηνικοί κερδίζουν έδαφος
Την ίδια στιγμή, οι εσωτερικές εξελίξεις στο Ιράν ευνοούν τους πιο αδιάλλακτους κύκλους του καθεστώτος. Ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ στις αρχές του πολέμου δημιούργησε κενό εξουσίας, το οποίο αξιοποίησαν οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης για να ενισχύσουν τον ρόλο τους.
Ο γιος και διάδοχός του, ΑγιατολάχΜοτζταμπάΧαμενεΐ, ο οποίος φέρεται να τραυματίστηκε σοβαρά στις αρχές της σύγκρουσης, υιοθέτησε σκληρή γραμμή, καλώντας δημόσια σε εκδίκηση, ενώ οι κόκκινες σημαίες που υψώθηκαν στην κηδεία του προκατόχου του —σύμβολο εκδίκησης στη σιιτική παράδοση— έστειλαν σαφές μήνυμα συνέχισης του πολέμου.
Οι σκληροπυρηνικοί παρουσιάζουν κάθε συμβιβασμό ως στρατηγική ήττα και θεωρούν το πυρηνικό πρόγραμμα αναγκαία προϋπόθεση για την επιβίωση του καθεστώτος. Αντίθετα, οι μετριοπαθείς προειδοποιούν ότι χωρίς τερματισμό των συγκρούσεων η οικονομική κατάρρευση της χώρας θα είναι αναπόφευκτη.
Η βαθιά δυσπιστία απέναντι στον Τραμπ, μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία για τα πυρηνικά του 2015 και οι στρατιωτικές επιθέσεις του, επηρεάζουν τη στάση της Τεχεράνης.
Ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών ΕσμαΐλΜπαγκάι επαναλαμβάνει ότι η Ουάσιγκτον δεν θεωρείται πλέον αξιόπιστος συνομιλητής, ενώ προσωπικότητες όπως ο εκδότης της εφημερίδας Kayhan, ΧοσεΐνΣαριετμαντάρι, φτάνουν στο σημείο να χαρακτηρίζουν το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ «αφοπλισμό του Ιράν» και να ζητούν ακόμη και την εξόντωση του Αμερικανού προέδρου.
Το αποτέλεσμα είναι το αντίθετο από εκείνο που επιδίωκε η Ουάσιγκτον. Αντί η πίεση να οδηγήσει σε συμβιβασμό, ο πόλεμος συσπειρώνει το πιο ακραίο τμήμα του ιρανικού καθεστώτος, αποδυναμώνει τους υποστηρικτές της διαπραγμάτευσης και μετατρέπει τα Στενά του Ορμούζ σε ένα από τα πιο επικίνδυνα σημεία του πλανήτη, με άμεσες συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία και την ενεργειακή ασφάλεια.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια πλευρά θα λυγίσει πρώτη: η ιρανική οικονομία ή η παγκόσμια οικονομική σταθερότητα.