Βασίλης Γουδέλης
Ο κόσμος των πλουσίων και των ισχυρών ασκούσε πάντοτε μια ιδιαίτερη γοητεία στο κοινό. Είτε μιλάμε για τον κινηματογράφο, το θέατρο, τη λογοτεχνία ή την τηλεόραση, οι ιστορίες τους συνδυάζουν την πολυτέλεια με το ανθρώπινο δράμα. Πίσω από τις επαύλεις, τα πολυτελή αυτοκίνητα και τις αίθουσες όπου λαμβάνονται αποφάσεις για τις ζωές άλλων, κρύβονται προδοσίες, πάθη και αδιέξοδα που τραβούν το βλέμμα εδώ και αιώνες.
Η χλιδή δεν λειτουργεί απλώς ως εντυπωσιακό σκηνικό.
Δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο, κλειστό και συχνά απρόσιτο, μέσα στον οποίο οι
ανθρώπινες αδυναμίες αποκτούν μεγαλύτερες διαστάσεις. Όσο πιο ψηλά βρίσκεται
κάποιος, τόσο πιο θεαματική γίνεται η πτώση του. Και όσο πιο προστατευμένος
μοιάζει από τον πλούτο και την εξουσία, τόσο μεγαλύτερη ικανοποίηση προκαλεί η διαπίστωση
ότι δεν είναι τελικά άτρωτος.
Στην αρχαία ελληνική τραγωδία, οι ήρωες βρίσκονται σχεδόν
πάντα σε θέσεις εξουσίας. Ο Οιδίποδας του Σοφοκλή, παρά το κύρος, την ευφυΐα
και τη δύναμή του, αδυνατεί να ξεφύγει από τη μοίρα και οδηγείται στην καταστροφή.
Η εξουσία δεν λειτουργεί ως ασπίδα. Αντίθετα, κάνει την αποκάλυψη περισσότερο
οδυνηρή, επειδή η πτώση δεν αφορά μόνο έναν άνθρωπο αλλά και ολόκληρη την τάξη
πραγμάτων που εκείνος εκπροσωπεί.
Αντίστοιχα, στον Σέξπιρ βλέπουμε βασιλιάδες, δούκες και
αριστοκράτες να κατατρώγονται από την απληστία, τη φιλοδοξία, τη ματαιοδοξία
και την αφέλεια. Ο Μάκβεθ θυσιάζει τα πάντα για την εξουσία, μόνο και μόνο για
να ανακαλύψει ότι η κατάκτησή της δεν του προσφέρει ασφάλεια αλλά έναν διαρκώς
βαθύτερο φόβο. Ο Ληρ χάνει το βασίλειο, τις βεβαιότητες και τελικά τον ίδιο του
τον εαυτό, επειδή δεν μπορεί να διακρίνει την αγάπη από την κολακεία. Η
τραγωδία τους γεννιέται ακριβώς από αυτή την αντίφαση: διαθέτουν τη δύναμη να
εξουσιάζουν τους άλλους, όχι όμως και τον εαυτό τους.
Ο κινηματογράφος συνέχισε αυτή τη δραματουργική παράδοση,
μεταφέροντάς την στον κόσμο του χρήματος, των επιχειρήσεων και της κοινωνικής
επιτυχίας. Ο Μεγάλος Γκάτσμπι του Φιτζέραλντ, μέσα και από τις κινηματογραφικές
του μεταφορές, γίνεται ένας σύγχρονος τραγικός ήρωας, ένας άνδρας που μπορεί να
αγοράσει σχεδόν τα πάντα, εκτός από τον χρόνο και την αγάπη που επιθυμεί να
ανακτήσει. Τα εντυπωσιακά πάρτι του δεν αποτελούν έκφραση ευτυχίας αλλά μια
απεγνωσμένη παράσταση, οργανωμένη για το βλέμμα μιας γυναίκας που μπορεί να μην
έρθει ποτέ.
Στον Πολίτη Κέιν του Όρσον Γουέλς, ο αμύθητος πλούτος δεν
μπορεί να καλύψει το υπαρξιακό κενό. Ο Κέιν αποκτά εφημερίδες, έργα τέχνης,
πολιτική επιρροή και μια αχανή έπαυλη, αλλά κάθε νέο απόκτημα μοιάζει να
μεγαλώνει τη μοναξιά του. Το Xanadu δεν είναι μόνο σύμβολο πλούτου. Είναι ένα
μαυσωλείο γεμάτο αντικείμενα, μέσα στο οποίο ο ιδιοκτήτης του πεθαίνει ανίκανος
να ξαναβρεί εκείνο που πραγματικά έχασε.
Σύγχρονες παραγωγές όπως το The Wolf of Wall Street ή η
σειρά Succession δείχνουν τον πλούτο ως ένα πεδίο που μεγεθύνει την απληστία,
την ίντριγκα και την ηθική αποσύνθεση. Ιδιαίτερα στο Succession, τα μέλη της
οικογένειας Ρόι διαθέτουν όλα τα υλικά προνόμια, αλλά παραμένουν συναισθηματικά
ανάπηρα, εγκλωβισμένα σε έναν αδιάκοπο αγώνα για την εύνοια του πατέρα και τον
έλεγχο της αυτοκρατορίας του. Η περιουσία που θα έπρεπε να τους χαρίζει
ελευθερία γίνεται ο μηχανισμός της υποδούλωσής τους.
Το ίδιο μοτίβο συναντάμε και στον κόσμο των κόμιξ, με πιο
εμβληματικό παράδειγμα τον Batman. Ο Bruce Wayne, δισεκατομμυριούχος
κληρονόμος, μεγαλώνει μέσα στη χλιδή, αλλά σημαδεύεται για πάντα από τη
δολοφονία των γονιών του. Ο πλούτος του δεν γίνεται αφορμή για αλαζονεία, αλλά
εργαλείο εκδίκησης και καθήκοντος. Μετατρέπει την περιουσία του σε όπλο για να
πολεμήσει το έγκλημα, χωρίς ωστόσο να μπορεί να θεραπεύσει το τραύμα που τον
δημιούργησε.
Η γοητεία του κοινού με τα πάθη των πλουσίων δεν
εξαντλείται, βέβαια, εκεί. Στον χώρο της τηλεόρασης, οι σαπουνόπερες έχουν
αναγάγει το συγκεκριμένο μοτίβο σε τέχνη της υπερβολής. Από τη Δυναστεία και
την Τόλμη και Γοητεία μέχρι τις λατινοαμερικανικές τηλενουβέλες, οι ιστορίες
περιστρέφονται γύρω από πανίσχυρες οικογένειες, κρυφές συγγένειες, κληρονομικές
διαμάχες και ερωτικές προδοσίες. Οι επαύλεις, τα κοσμήματα και οι
επιχειρηματικές αυτοκρατορίες προσφέρουν το σκηνικό, αλλά η πραγματική
κινητήρια δύναμη είναι πάντοτε η ίδια: ποιος αγαπά ποιον, ποιος πρόδωσε ποιον
και ποιος θα κληρονομήσει τι.
Το κοινό δεν παρακολουθεί απαραίτητα για να μάθει πώς
ζουν οι πλούσιοι στην πραγματικότητα. Παρακολουθεί για να απολαύσει την ένταση,
την ανατροπή και τη σύγκρουση, αλλά και για να εισέλθει προσωρινά σε έναν κόσμο
όπου όλα είναι μεγαλύτερα: τα σπίτια, τα μυστικά, οι έρωτες, οι προδοσίες.
Ακόμα και η δυστυχία οφείλει να διαθέτει την κατάλληλη πολυτέλεια.
Η λογοτεχνία έχει επίσης τη δική της εκδοχή αυτού του
κόσμου. Από τα κλασικά μυθιστορήματα με αριστοκρατικούς ήρωες μέχρι τις
ρομαντικές σειρές τύπου Άρλεκιν, το σκηνικό του πλούτου λειτουργεί ως πλαίσιο
φαντασίωσης.
Εκεί, ένας εκατομμυριούχος επιχειρηματίας, ένας
γοητευτικός κληρονόμος ή μια μυστηριώδης αριστοκράτισσα γίνονται οι φορείς ενός
έρωτα που δοκιμάζεται από εμπόδια, μυστικά και κοινωνικές αποστάσεις. Η γοητεία
δεν προέρχεται μόνο από το ρομάντζο, αλλά και από την αίσθηση ότι οι ήρωες ζουν
σε έναν κόσμο απέραντων δυνατοτήτων και εξίσου απέραντων κινδύνων.
Η έλξη που νιώθουμε απέναντι σε αυτά τα αφηγήματα έχει
πολλές εξηγήσεις. Η πρώτη είναι η απόσταση. Οι ζωές αυτές είναι αρκετά ξένες
ώστε να τις παρατηρούμε σαν θεατρικό έργο, χωρίς να εμπλεκόμαστε προσωπικά.
Μπορούμε να θαυμάζουμε τη χλιδή, να φθονούμε την ελευθερία που υποτίθεται ότι
προσφέρει και ταυτόχρονα να περιμένουμε τη στιγμή της κατάρρευσης.
Η δεύτερη εξήγηση είναι η κάθαρση, η αριστοτελική
εμπειρία του να βλέπεις έναν ισχυρό να πέφτει και να συνειδητοποιείς την κοινή
ανθρώπινη μοίρα. Υπάρχει, ασφαλώς, και η περισσότερο γήινη πλευρά: η κρυφή
ικανοποίηση ότι ακόμα και αυτοί που «τα έχουν όλα» δεν ξεφεύγουν από τα ίδια
πάθη που βασανίζουν όλους μας. Το χρήμα μπορεί να αλλάξει την κλίμακα των
προβλημάτων, όχι όμως και τη φύση τους.
Αυτές οι ιστορίες κρύβουν συχνά και μια βαθύτερη
κοινωνική αμφιθυμία. Από τη μία πλευρά, μας καλούν να θαυμάσουμε τον πλούτο και
τα σύμβολά του. Από την άλλη, μας καθησυχάζουν τιμωρώντας εκείνους που τον
κατέχουν. Έτσι, η αφήγηση μας επιτρέπει να απολαύσουμε τη χλιδή χωρίς ενοχές,
με την προϋπόθεση ότι στο τέλος θα πληρωθεί το απαραίτητο τίμημα.
Από τον Οιδίποδα και τον Μάκβεθ μέχρι τον Γκάτσμπι, την
Αλέξις Κάρινγκτον και τους ήρωες των ρομαντικών μυθιστορημάτων, το μοτίβο
παραμένει αμετάβλητο. Οι πλούσιοι και ισχυροί γίνονται οι ιδανικοί
πρωταγωνιστές για να αναμετρηθούμε –από απόσταση ασφαλείας– με την αλαζονεία,
την επιθυμία, την απώλεια και την ελπίδα. Μόνο που στο θέατρο της ζωής τους τα
σκηνικά είναι φτιαγμένα από χρυσό και μετάξι και η πτώση τους ακούγεται πάντοτε
πιο δυνατά.