Μια νέα πραγματικότητα διαμορφώνεται στα νερά της Μεσογείου, καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας έχει διευκολύνει την είσοδο και εξάπλωση νέων ειδών.
Το Reuters καταγράφει σε ρεπορτάζ τις αλλαγές που
συντελούνται, με τους επιστήμονες να επιχειρούν να παρακολουθήσουν και να
περιορίσουν την επέκταση των κατακτητικών ειδών.
Η Μεσόγειος μετατρέπεται σταδιακά σε ένα διαφορετικό
θαλάσσιο οικοσύστημα. Είδη που προέρχονται από την Ερυθρά Θάλασσα και άλλες
θερμότερες περιοχές βρίσκουν πλέον ευνοϊκότερες συνθήκες για να εγκατασταθούν,
ανταγωνιζόμενα τα αυτόχθονα είδη και επηρεάζοντας την ισορροπία της θαλάσσιας
ζωής.
Ένα νέο είδος κάθε δύο εβδομάδες
Σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσε η Κυπριακή Ακαδημία
Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών και επικαλείται το Reuters, ένα νέο μη
αυτόχθονο είδος εκτιμάται ότι καταγράφεται στη Μεσόγειο περίπου κάθε δύο
εβδομάδες.
Η σχετική έρευνα βασίστηκε σε δεδομένα επιστημόνων από 11
χώρες. Συνολικά, έχουν πλέον καταγραφεί περισσότερα από 1.000 μη αυτόχθονα
είδη, αριθμός αισθητά μεγαλύτερος από τα λιγότερα από 800 είδη που είχαν
καταγραφεί σε προηγούμενη μελέτη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος για
την περίοδο 2012-2017.
Η εικόνα προκαλεί ανησυχία στους επιστήμονες, καθώς τα
είδη που φτάνουν από θερμότερες περιοχές δεν περιορίζονται απλώς στην παρουσία
τους. Σε αρκετές περιπτώσεις εκτοπίζουν τους γηγενείς οργανισμούς, αλλάζουν τις
τροφικές αλυσίδες και δημιουργούν πιέσεις στην αλιεία.
«Οι αλλαγές είναι δραματικές, ιδιαίτερα από το 2000 και
μετά. Βλέπουμε ολοένα και περισσότερα μη αυτόχθονα είδη να εξαπλώνονται και να
κυριαρχούν στο θαλάσσιο περιβάλλον και δυστυχώς ολοένα και λιγότερα αυτόχθονα
είδη», δήλωσε στο Reuters ο θαλάσσιος επιστήμονας Περικλής Κλειτού από το
Marine and Environmental Research της Κύπρου.
Το λεοντόψαρο και ο λαγοκέφαλος
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι το
λεοντόψαρο, ένα εντυπωσιακό αλλά ιδιαίτερα επιθετικό είδος, το οποίο έχει
εξαπλωθεί σε μεγάλο μέρος της Μεσογείου.
Με τα μακριά αγκάθια του και την χαρακτηριστική εμφάνισή
του, το λεοντόψαρο έχει εξελιχθεί σε σημαντικό θηρευτή. Στη Μεσόγειο δεν
διαθέτει γνωστούς φυσικούς εχθρούς και μπορεί να καταναλώνει μεγάλες ποσότητες
αυτόχθονων ψαριών και καρκινοειδών.
Στην Κύπρο, ερευνητές του MER δοκιμάζουν ειδικές παγίδες
που έχουν σχεδιαστεί για την επιλεκτική σύλληψη λεοντόψαρων και μπλε καβουριών,
χωρίς να παγιδεύονται άλλα θαλάσσια είδη.
Στην Ελλάδα, η εικόνα είναι επίσης ιδιαίτερα έντονη.
Σύμφωνα με την Παρασκευή Καραχλή, διευθύντρια ερευνών στο Ελληνικό Κέντρο
Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), περισσότερα από 230 ξενικά είδη έχουν κάνει την
εμφάνισή τους στα ελληνικά νερά τις τελευταίες δεκαετίες.
Ανάμεσά τους βρίσκονται και τα λεγόμενα λεσεψιανά είδη,
τα οποία πέρασαν από την Ερυθρά Θάλασσα στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του
Σουέζ.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα λαγόψαρα. Η μεγάλη
κατανάλωση φυκιών από τα συγκεκριμένα είδη μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία
περιοχών με ελάχιστη βλάστηση στον βυθό, ενώ ταυτόχρονα περιορίζεται η τροφή
που είναι διαθέσιμη για τα αυτόχθονα φυτοφάγα ψάρια.
Ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλεί ο λαγοκέφαλος.
Πρόκειται για σαρκοφάγο ψάρι του οποίου οι τοξίνες είναι δυνητικά θανατηφόρες
για τον άνθρωπο. Διαθέτει ισχυρά δόντια και επιτίθεται σε άλλα ψάρια, ενώ η
παρουσία του έχει συνδεθεί και με αναφορές για μείωση των αλιευμάτων χταποδιού.
Για τον περιορισμό του πληθυσμού του, οι αρχές στην
Ελλάδα και την Κύπρο έχουν εφαρμόσει προγράμματα οικονομικής αποζημίωσης των
αλιέων για την αλίευση λαγοκέφαλων.
«Τα χωροκατακτητικά είδη καταλαμβάνουν τις θάλασσές μας
και αυτό επηρεάζει τόσο την τοπική βιοποικιλότητα όσο και την οικονομία»,
δήλωσε η θαλάσσια βιολόγος του MER Χριστίνα Κακουλλή.
Λαγοκέφαλος: Από πρόβλημα σε αλιευτικό προϊόν
Οι επιστήμονες αναζητούν πλέον τρόπους ώστε η παρουσία
των ξενικών ειδών να αντιμετωπιστεί όχι μόνο μέσω της απομάκρυνσής τους, αλλά
και μέσω της αξιοποίησής τους.
Μία από τις προσεγγίσεις είναι η ενθάρρυνση της
κατανάλωσης ορισμένων από αυτά. Το λεοντόψαρο, για παράδειγμα, μπορεί να
καταναλωθεί με ασφάλεια μετά την προσεκτική αφαίρεση των δηλητηριωδών αγκαθιών
του.
«Στην αρχή ο κόσμος φοβόταν, αλλά πλέον καταλαβαίνει ότι
πρόκειται για ένα ψάρι υψηλής ποιότητας και πολύ νόστιμο», δήλωσε ο σεφ Πέτρος
Γιάνγκου, ο οποίος συνεργάζεται με το MER στο πλαίσιο του ευρωπαϊκά
χρηματοδοτούμενου προγράμματος LifePrometheus.
Αντίστοιχες προσπάθειες αξιοποίησης ξενικών ειδών έχουν
ήδη αναπτυχθεί σε άλλες χώρες. Στον Λίβανο και την Τουρκία έχουν δημιουργηθεί
αγορές για ορισμένα από αυτά, ενώ τα μπλε καβούρια του Ατλαντικού βρίσκουν
αγοραστές στην Τυνησία.
Στην Ελλάδα, ερευνητές του ΕΛΚΕΘΕ έχουν εξετάσει ακόμη
και τη δυνατότητα απομάκρυνσης των τοξικών ουσιών από τον λαγοκέφαλο, ώστε το
υπόλοιπο υλικό να μπορεί να μετατραπεί σε ιχθυάλευρο για την εκτροφή λαβρακιών.
Παράλληλα, μελέτες εξετάζουν πιθανές εφαρμογές των
ξενικών οργανισμών στην παραγωγή καλλυντικών, συμπληρωμάτων διατροφής και
προϊόντων από δέρμα, αλλά και σε ουσίες που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για
την αντιμετώπιση του πόνου.
Η Μεσόγειος δεν είναι πλέον ίδια
Η έκταση των αλλαγών αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν
αναλογιστεί κανείς το μέγεθος της Μεσογείου. Παρότι αντιστοιχεί μόλις στο 0,8%
της παγκόσμιας θαλάσσιας έκτασης, φιλοξενεί ένα ιδιαίτερα μεγάλο ποσοστό της
παγκόσμιας θαλάσσιας βιοποικιλότητας, με ορισμένες εκτιμήσεις να τοποθετούν το
ποσοστό ακόμη και στο 18%.
Η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως επιταχυντής αυτής της
μετάβασης. Τα θερμότερα νερά δημιουργούν ευνοϊκότερες συνθήκες για είδη που
προέρχονται από τροπικές περιοχές, ενώ η Διώρυγα του Σουέζ λειτουργεί ως βασική
οδός εισόδου τους στη Μεσόγειο.
Ωστόσο, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι δεν υπάρχει μία
απλή λύση για την αντιμετώπιση του φαινομένου. Η θαλάσσια ζωή επηρεάζεται
ταυτόχρονα από τη θερμοκρασία, την αλιεία, τη διαθεσιμότητα τροφής, την
ανθρώπινη δραστηριότητα και την παρουσία νέων ειδών.
«Η θάλασσα είναι εξαιρετικά περίπλοκη», σημείωσε ο
Κλειτού. «Υπάρχουν τόσες πολλές μεταβλητές που αλληλεπιδρούν ταυτόχρονα και
επηρεάζουν η μία την άλλη».
Έτσι, η νέα πρόκληση για τη Μεσόγειο δεν αφορά μόνο την
αντιμετώπιση ενός ή δύο εισβολέων. Αφορά την παρακολούθηση μιας συνολικής
οικολογικής μετάβασης, η οποία βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και αναμένεται να
επηρεάσει τα οικοσυστήματα, την αλιεία και τις παράκτιες κοινωνίες για πολλά
χρόνια.