Μιχάλης Μπαρτσίδης
Ήταν, πράγματι, πολύ ενθαρρυντικές οι εικόνες από τη φετινή Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη. Τα διεθνή μέσα ενημέρωσης και τα φώτα της δημοσιότητας στράφηκαν πάνω στις εργασίες της, κυρίως στις ομιλίες προέδρων και πρωθυπουργών που εμπλέκονται άμεσα στα κρίσιμα διεθνή προβλήματα. Και αυτά είναι πολλά: δυο μεγάλοι περιφερειακοί πόλεμοι (ουκρανικός, πολεμική επέμβαση στο Ιράν, σύγκρουση Ισραήλ- Παλαιστίνης), επεμβάσεις σε χώρες όπως η Βενεζουέλα ή απειλή παρέμβασης στην Κούβα, οξύτατα περιβαλλοντικά προβλήματα από την κλιματική καταστροφή και πολλά άλλα μικρότερης σημασίας πλήν όμως εξίσου παγκόσμια. Το κεντρικό θέμα της φετινής συνέλευσης, «Αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, διαχείριση του μετασχηματισμού», αντανακλά το κλίμα κρίσης εμπιστοσύνης και έντονης κριτικής στον Οργανισμό που επικρατεί.
Είναι γεγονός ότι εδώ και πολλά χρόνια ο Οργανισμός έχει
περιέλθει σε παράλυση και αφερεγγυότητα κυρίως λόγω της περιορισμένης
δυνατότητας του να επιβάλλει κάποιες λύσεις σε χρόνια προβλήματα αλλά και στις
οξείες κρίσεις. Παρά τις συζητήσεις και τις ποικίλες προτάσεις για την
μεταρρύθμιση του, σταδιακά ο ρόλος του έχει περιοριστεί σε μια ανθρωπιστική
λειτουργία και σε μια ήπια διεθνή επιτήρηση ενεργειών διατάραξης της διεθνούς
νομιμότητας και δικαίου. Κρίσιμη καμπή αποτέλεσε η αδυναμία επιβολής της
διάθεσης των εμβολίων ως κοινού αγαθού και προιόντος συλλογικής έρευνας, σε
όλες τις περιοχές της υφηλίου αντί της ιδιοποίησης τους για την παρασκευή και
την παραγωγή από τις μεγάλες εταιρείες. Σε τέτοιο πλαίσιο κριτικής την Τρίτη
22/9/2026 ο Bραζιλιάνος πρόεδρος ΛουίςΙνάσιοΛούλα ντα Σίλβα κατά την ομιλία του
τόνισε με σκληρά λόγια ότι «Ο ΟΗΕ αποτυγχάνει σε μια από τις πιο σημαντικές
αποστολές του: να απαλλάξει την ανθρωπότητα από τη μάστιγα του πολέμου, η αξιοπιστία
του δεν ήταν ποτέ τόσο χαμηλή» και πρόσθεσε: «Είμαστε όλοι όμηροι της αδράνειας
του Συμβουλίου Ασφαλείας, το οποίο δεν εκπληρώνει τον ρόλο που του έχει
ανατεθεί».
Εδώ και μια δεκαετία, ωστόσο, το πρόβλημα επιδεινώθηκε
καθόσον επισπεύδουσες δυνάμεις, κυρίως οι ΗΠΑ του Τραμπ, επιτίθενται ανοιχτά
στις λειτουργίες και αρμοδιότητες του Οργανισμού. Προσπάθησαν να υπονομεύσουν
τις δυνατότητές του με μείωση της χρηματοδότησης και με απειλές για αποχώρηση,
πράγμα που συνέβη σε θεματικούς παγκόσμιους οργανισμούς όπως η συμφωνία για το
κλίμα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Μάλιστα κατά την δεύτερη περίοδο
διακυβέρνησης του Τραμπ επιχειρήθηκε ο πλήρης παραγκωνισμός του ΟΗΕ και η
δημιουργία άλλων θεσμών σε αντικατάστασή του όπως το Συμβούλιο Ειρήνης. Ήταν η
στιγμή που διαφάνηκε καθαρά το επικείμενο τέλος του θεσμού.
Η θετική κριτική και αναζωογόνηση του θεσμού
Υπάρχουν ωστόσο ενδείξεις ότι δεν βρισκόμαστε ενώπιον του
τέλους του. Καταρχήν, κατά τη διάρκεια της τελευταίας διετίας, ενόσω λαμβάνει
χώρα η γενοκτονία στη Γάζα, έχουν αναληφθεί οριακές πρωτοβουλίες εκ μέρους
κρατών ή άλλων
παραγόντων, οι οποίες απευθύνονται προς τον ΟΗΕ. Η
σημαντικότερη ήταν η απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου να κηρύξει ως
καταζητούμενο τον ισραηλινό πρωθυπουργό Νετανιάχου. Αλλά και πόλεις ή οι
δήμαρχοί τους έχουν δηλώσει την διάθεσή τους να συλληφθεί αυτός εάν πλησίαζε
στην επικράτειά τους. Αυτό συνέβη τώρα με τον δήμαρχο Μαμντάνι, γύρω από τον
οποίο απλώθηκε ένα ευρύτερο δυναμικό κίνημα διαμαρτυρίας αλλά και προπλάσματα
συμμαχιών. Αυτός είναι ο λόγος που συγκέντρωσε τα πυρά του Νετανιάχου κατά την
ομιλία του στη Γ.Συνέλευση. Στη συνέχεια είχαμε την ισχυρής επικοινωνιακής και
συμβολικής σημασίας αποχώρηση από την αίθουσα πολυάριθμων αντιπροσωπειών,
σχεδόν όλου του πρώην τρίτου Κόσμου. Το γεγονός σχετίζεται με την άνοδο των
χωρών της BRICS και αποκαλύπτει τους αναδυόμενους νέους παγκόσμιους συχετισμούς
ισχύος. Τροφοδοτεί δε περαιτέρω τη παλιότερη συζήτηση περί μείωσης της ισχύος
και της ηγεμονίας των ΗΠΑ στο διεθνές πεδίο.
“Πριν από έναν χρόνο, ελάχιστες χώρες τολμούσαν να
εναντιωθούν στον Τραμπ. Τώρα, ο Καναδάς, η Ευρώπη, η Κίνα, το Ιράν, η Ρωσία και
άλλες χώρες είναι πολύ πιο πρόθυμες να πουν όχι», έγραψε ΊανΜπρέμερ, πρόεδρος
του EurasiaGroup. Ο λόγος του προέδρου της Βραζιλίας ήταν χαρακτηριστικός. Αλλά
και του ισπανού σοσιαλιστή πρωθυπουργού Σάντσεθ, μιας ευρωπαικής χώρας που έχει
ορθώσει το ανάστημά της στις επιλογές των ΗΠΑ και των άλλων ευρωπαικών
δυνάμεων.
«Εγώ ο ίδιος έχω επανειλημμένα επισημάνει τις αντιφάσεις
και τις αδυναμίες αυτού του οργανισμού. Αλλά με την ίδια πεποίθηση πρέπει να
καταγγείλω ότι οι περισσότερες από τις φωνές που σήμερα επιμένουν να επικρίνουν
το σύστημα των Ηνωμένων Εθνών δεν περιγράφουν τις αποτυχίες του: προσπαθούν να
προκαλέσουν την αποτυχία του».
Η προσεκτική, ώριμη και σοφή πολιτικά τοποθέτηση του έχει
μεγάλη αξία καθόσον διαμορφώνει μια ενδιαφέρουσα στρατηγική: υπάρχει τρόπος να
διατυπώνεις την κριτική σου σε έναν κοινό θεσμό, παραμένοντας συνδεδεμένος
εκεί, ώστε αυτός να βελτιωθεί και να ενισχυθεί, ενώ δέχεται πυρά για
ανικανότητα και αχρηστία από όσους θέλουν να αποσπαστούν; Πώς μπορούμε να
οριοθετήσουμε την κριτική μας από τις δυνάμεις της απομόνωσης και του
εσωτερικού αποκλεισμού, του κτητικού ατομικισμού και των περιφράξεων, του
μίσους και της βίας; Μπορούμε να μιλάμε για αναστροφή της κρίσης και επαναφορά
του ΟΗΕ;
Για τη σωτηρία μέσα από τον κίνδυνο
Είναι νωρίς ακόμη για να εκτιμήσουμε τις εξελίξεις και
την τροπή τους. Σε μια εποχή “πολέμου όλων εναντίον όλων” δύσκολα θα επιβιώσουν
τέτοιοι κοινοί παγκόσμιοι θεσμοί. Ωστόσο, μπορούμε να πούμε ότι περιορίζεται η
καταστροφική επιδείνωση του κύρους και του ρόλου τους. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο
οργανισμός μπορεί να αναλάβει πρωτοβουλίες επαναφοράς της ‘διεθνούς δημόσιας
τάξης” και προετοιμασίας ενός συστήματος παγκόσμιου δικαίου αποτυπώνοντας την
άνοδο της ισχύος των νέων κρατών του πολυπολικού κόσμου. Πρωτοβουλίες επίσης
για το κλίμα και για την ρύθμιση της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης. Οι
χώρες που ηγούνται αυτής της τεχνολογικής επανάστασης πρέπει να μοιραστούν τις
πληροφορίες για τους κατεπείγοντες κινδύνους ασφαλείας, να συνεργαστούν στις
δοκιμές και τις αποτιμήσεις και να εργαστούν για την εφαρμογή κοινών δικλείδων
ασφαλείας. Βλέπουμε και πάλι ζητήματα αφοπλισμού με την επαναφορά της πολιτικής
μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων, προστασίας του περιβάλλοντος και δικαιοσύνης
με μεγαλύτερες αποζημιώσεις εκ μέρους των χωρών που ρυπαίνουν, προστασίας των
κοινών και δημόσιων αγαθών με υιοθέτηση αυστηρών κανονισμών για την ανάπτυξη
της τεχνητής νοημοσύνης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης,
ενίσχυση των οργάνων Δικαιοσύνης για την καταπολέμηση των
συλλογικών διακρίσεων. Αυτή είναι μια σειρά μεταρρυθμίσεων προκειμένου να
διασφαλιστεί η επιβίωση των Ηνωμένων Εθνών ως ένας χώρος “σκέψης και δράσης για
τους κινδύνους”. Η σημαντικότερη είναι και παραμένει ο ανασχεδιασμός του
Συμβουλίου Ασφαλείας ώστε όλες οι περιοχές να έχουν δίκαιη εκπροσώπηση, πράγμα
που θα αποτυπώσει την νέα πολυμερή δομή του κόσμου. Οι πρωτοβουλίες λαμβάνονται
κάτω από την πίεση των διαφόρων κινημάτων αλλά και λόγω των αντιφάσεων και των
αδιεξόδων που σωρρεύτηκαν ανάμεσα στις κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου.
Οι κρίσεις φέρνουν στην επιφάνεια και φωτίζουν τις
αόρατες αλλά καθοριστικές συνθήκες σκέψης και δράσης. Μας βοηθούν να τις
αναγνωρίσουμε και να τις εξετάσουμε, ίσως ακόμη και να αλλάξουμε πορεία.
Αναγνωρίζοντας και τις δυο ανωτέρω τάσεις, της αρνητικότητας αλλά και της ζωής,
διαπιστώνουμε τελικά ότι μόλις επιβιώνουμε ως “κοινή ανθρωπότητα” από τους
κινδύνους. Εντούτοις η βιωσιμότητα αυτή δεν έχει αισιόδοξο χαρακτήρα. Οδεύουμε
προς τον αφανισμό, επειδή επικρατεί το νεοφιλελεύθερο δόγμα ότι ο καθένας
μπορεί να σωθεί μόνος του, ότι θα τα καταφέρει μόνος του. Μια φαντασιακή
παντοδυναμία σε συνθήκη αποδυνάμωσης των θεσμών και της πολιτικής καταλήγει σε
μια διαδικασία αφανισμού. Θα πρέπει να ανανοηματοδοτήσουμε μια ρήση του
Χαίντερλιν: «Μέσα από τον κίνδυνο αναδύεται το σωτήριο» (την ανέδειξε ο
Χάιντεγκερ για το πρόβημα της τεχνολογίας). Στη φράση αυτή υποννοείται μια
οριακή αντιστροφή ενόψει τελικής καταστροφής.
Για μια νέα (κοσμο)πολιτική
Το σημαντικότερο, όμως, είναι η αναζωογόνηση της
συμβολικής του λειτουργίας ως ενός οικουμενικού υπερκείμενου σημείου αναφοράς,
ως συνθήκη δυνατότητας μιας νέας ιδεολογίας. Αυτός είναι και ο ιδεολογικός
ρόλος του ΟΗΕ τον οποίο αντιπαλεύουν και αποδομούν οι νεοαντιδραστικές δυνάμεις
περιχαράκωσης και του μίσους, της αρνητικότητας και της θανατοπολιτικής. Αν
όντως βρισκόμαστε σε ένα σημείο αναχαίτισης της επίθεσής τους, τότε όντως οι
θετικές επιπτώσεις θα είναι πολύ σημαντικές στην αποκλιμάκωση των κινδύνων και
των καταστροφών, της επαναφοράς της διπλωματίας, της ειρήνης και της ασφάλειας,
της μείωσης της βίας και του πολέμου, της ενδυνάμωσης της δημοκρατίας. Τέλος,
της ίδιας της πολιτικής ως κοσμο-πολιτικής αντί του ξεπερασμένου
κοσμοπολιτισμού. Να ξαναδούμε ένα φως αισιοδοξίας μέσα από την επαναδημιουργία
του οικουμενικού στο παρόν μας.