Γιώργος Αγγελόπουλος
Η υποβάθμιση της δημόσιας εκπαίδευσης αποτέλεσε μια από τις αιτίες και τις θρυαλλίδες των κοινωνικών εξεγέρσεων που βιώνει η Ευρώπη. Στην Ελλάδα, η κυβέρνηση της ΝΔ έχει συστηματικά υπονομεύσει τα δημόσια πανεπιστήμια. Αρωγός σε αυτή την υπονόμευση είναι εκείνες οι πρυτανείες αρχές των πανεπιστημίων που επιδίωξαν αλλότρια προς τις ανάγκες των φοιτητών και φοιτητριών μας αναπτυξιακά σχέδια.
Τώρα τα βλέπουμε να αποτυχαίνουν, όπως συμβαίνει στα ξενόγλωσσα προπτυχιακά προγράμματα σπουδών στο ΑΠΘ (ΞΠΠΣ). Θυμίζουμε ότι πέρυσι τον Οκτωβρίου, το ΑΠΘ είχε ανακοινώσει τη δημιουργία 15 ΞΠΠΣ εκ των οποίων τα εννέα αναμενόταν «να ξεκινήσουν τη λειτουργία τους το ακαδημαϊκό έτος 2026–2027».
Η ανακοίνωση συνοδευόταν από δήλωση του Πρύτανη, Καθηγητή Κ. Αναστασιάδη περί σημαντικού βήματος «στη στρατηγική διεθνοποίησης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου».
Πριν από λίγες ημέρες, ο Ενιαίος Σύλλογος Μελών ΔΕΠ (δηλ. καθηγητών) του ΑΠΘ έθεσε, με ανοιχτή επιστολή, μια σειρά από κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την τύχη των εν λόγω προγραμμάτων. Δεν είναι γνωστό ποια από αυτά τα ΞΠΠΣ έχουν αρχίσει να λειτουργούν και να προσφέρουν μαθήματα, πόσες αιτήσεις δέχθηκαν, πόσες εγγραφές έγιναν. Το θέμα συζητήθηκε ευρέως στα ΜΜΕ.
Είναι κοινό μυστικό στο ΑΠΘ ότι δεν υπήρξε ενδιαφέρον φοίτησης στα εν λόγω ΞΠΠΣ. Η εξέλιξη αυτή δεν εκπλήσσει. Η πολιτική διεθνοποίησης των πρυτανικών αρχών του ΑΠΘ βασίστηκε σε τρεις λανθασμένες παραδοχές:
α) ότι είναι δυνατή η προσέλκυση μεγάλου αριθμού αλλοδαπών φοιτητών και φοιτητριών,
(β) ότι η δημιουργία ΞΠΠΣ συνιστά διεθνοποίηση και
(γ) ότι τα προγράμματα αυτά θα ενισχύσουν τα ελληνικά πανεπιστήμια.
Ως προς την πρώτη παραδοχή, τα διαθέσιμα δεδομένα υποδεικνύουν ανακατανομή των φοιτητικών ροών από χώρες της Ασίας και της Αφρικής προς τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Οι μεταβολές αυτές διαφοροποιούνται ανά χώρα προορισμού, ανά αντικείμενο και ανά επίπεδο σπουδών (προπτυχιακές και τις μεταπτυχιακές σπουδές).
Οφείλονται σε συνδυασμούς εξελίξεων: περιορισμοί στη μεταναστευτική πολιτική, αύξηση του κόστους σπουδών στην Ευρώπη, ενίσχυση των πανεπιστημίων στις χώρες της Ασίας, επέκταση των εξ αποστάσεως προγραμμάτων σπουδών, ανακατεύθυνση των φοιτητών και φοιτητριών από την Κίνα και την Ινδία προς ακαδημαϊκούς προορισμούς εκτός Ευρώπης (π.χ. Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Χονγκ Κονγκ), καθώς και ανάπτυξη ιδρυμάτων διεθνικής εκπαίδευσης, όπως παραρτήματα ευρωπαϊκών και αμερικανικών πανεπιστημίων σε ασιατικές χώρες.
Η συνεχιζόμενη ενίσχυση των κινεζικών πανεπιστημίων περιορίζει, επίσης, την ανάγκη αναζήτησης σπουδών στο εξωτερικό. Η κινεζική πολιτική «Διπλή Αριστεία Πρώτης Τάξης», η οποία ξεκίνησε το 2016 και πέρασε σε νέα φάση το 2022, στοχεύει στη δημιουργία κινεζικών πανεπιστημίων παγκόσμιας εμβέλειας. Στην Ινδία, η «Εθνική Εκπαιδευτική Πολιτική 2020» προώθησε την αναβάθμιση των πανεπιστημίων, τη διεθνή συνεργασία και την προσέλκυση παραρτημένων ξένων πανεπιστημίων.
Σε αυτό το περιβάλλον, τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια που εξακολουθούν να προσελκύουν μεγάλο αριθμό αλλοδαπών φοιτητών και φοιτητριών ανήκουν σε δύο κατηγορίες: εκείνα στα οποία η απόκτηση πτυχίου είναι εύκολη – ορισμένα βρίσκονται και σε γειτονικές μας χώρες – και εκείνα που εδώ και αιώνες αποτελούν πόλους έλξης φοιτητών και φοιτητριών από όλο τον κόσμο. Αντίθετα, τα πανεπιστήμια που εισέρχονται τώρα σε αυτή την προσπάθεια καλούνται να ανταγωνιστούν για ένα ολοένα και πιο περιορισμένο μερίδιο της διεθνούς φοιτητικής κινητικότητας. Εξαίρεση αποτελούν οι Σχολές Επιστημών Υγείας και Ζωής, όπου εξακολουθεί να υπάρχει ενδιαφέρον για σπουδές σε πανεπιστήμια σχεδόν όλων των χωρών της ΕΕ.
Όλα τα παραπάνω έχουν συζητηθεί επανειλημμένα σε διεθνή ακαδημαϊκά φόρα και έχουν αποτελέσει αντικείμενο πολυάριθμων δημοσιογραφικών άρθρων, μελετών και επιστημονικών δημοσιεύσεων. Η ανυπαρξία ενδιαφέροντος εγγραφής στα ΞΠΠΣ του ΑΠΘ δεν οφείλεται σε αστοχίες της διαφημιστικής εταιρείας που αμείφθηκε αδρά για την καμπάνια προσέλκυσης. Η εκδοχή αυτή διατυπώθηκε σε συνεδρίαση που συγκάλεσαν οι πρυτανικές αρχές του ΑΠΘ, προκειμένου να συζητηθούν οι λόγοι αποτυχίας προσέλευσης φοιτητών και φοιτητριών στα νέα ΞΠΠΣ.
Εξίσου προβληματική είναι και η δεύτερη παραδοχή των πρυτανικών αρχών του ΑΠΘ, σύμφωνα με την οποία η δημιουργία ΞΠΠΣ συνιστά διεθνοποίηση. Καμία χώρα δεν ανέπτυξε το ακαδημαϊκό της σύστημα αποκλειστικά μέσω της παροχής ξενόγλωσσων προπτυχιακών εκπαιδευτικών υπηρεσιών. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Ολλανδία, οι αρνητικές συνέπειες της εξάρτησης από τα ΞΠΠΣ έχουν διαπιστωθεί και προωθούνται κυβερνητικά μέτρα για τον περιορισμό τους. Αν μάλιστα στρέψουμε το βλέμμα στις γειτονικές μας χώρες, στα Βαλκάνια και στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο, η ίδρυση ΞΠΠΣ χρησιμοποιήθηκε ως άλλοθι για μείωση της κρατικής χρηματοδότησης, επιβάρυνε τις υποδομές και το διδακτικό προσωπικό και έχει συμβάλει στην υποβάθμιση του κύρους των πτυχίων.
Η διεθνοποίηση του ΑΠΘ θα πρέπει να προωθείται μέσω διεθνών ερευνητικών συνεργασιών, οι οποίες θα ενισχύουν το επιστημονικό δυναμικό της χώρας, θα ωφελούν την κοινωνία και την οικονομία και θα συμβάλλουν στην ανάπτυξη των επιστημών, των γραμμάτων και των τεχνών. Χρειαζόμαστε συνεργασίες με την ακαδημαϊκή κοινότητα της διασποράς, με το ανερχόμενο ακαδημαϊκό οικοσύστημα της Κίνας και, πρωτίστως, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού ακαδημαϊκού χώρου. Σε αυτή την κατεύθυνση περιλαμβάνονται η κινητικότητα των φοιτητών και φοιτητριών μας, τα κοινά μεταπτυχιακά και διδακτορικά προγράμματα με ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και τα κοινά προπτυχιακά προγράμματα στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πανεπιστημιακής συμμαχίας EPICUR. Επιπλέον, ας ενισχύσουμε τις δομές διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας σε αλλοδαπούς και ας αξιοποιήσουμε το άρθρο 58 του Ν. 5094/2024, το οποίο αφορά την εισαγωγή αλλοδαπών στα υφιστάμενα ελληνόγλωσσα προπτυχιακά προγράμματα σπουδών, όπως έκανε το Ιόνιο Πανεπιστήμιο.
Η τρίτη παραδοχή, ότι τα ΞΠΠΣ θα ενισχύσουν τα ελληνικά πανεπιστήμια, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους. Οι πρυτανικές αρχές προβάλλουν την ίδρυση των ΞΠΠΣ ως καθοριστικό παράγοντα για την εξασφάλιση εσόδων, τα οποία, όπως υποστηρίζεται, «επέτρεψαν στο Τμήμα Ιατρικής να ανακαινίσει, εξωραΐσει και εξοπλίσει με μοντέρνο ηλεκτρονικό εξοπλισμό αμφιθέατρα και αίθουσες διδασκαλίας». Επισημαίνεται, ωστόσο, ότι δεν έχει δημοσιοποιηθεί πλήρης και αναλυτικός οικονομικός απολογισμός του ΞΠΠΣ της Ιατρικής, το οποίο λειτουργεί εδώ και τέσσερα χρόνια. Επιπλέον, η περίπτωση των Σχολών Επιστημών Υγείας και Ζωής συνιστά την εξαίρεση και όχι τον κανόνα.
Το σημαντικότερο, όμως, ερώτημα σχετικά με τα όποια έσοδα από τα ΞΠΠΣ αφορά την ίδια τη σκοπιμότητα της αναζήτησης πόρων μέσω της επιβολής διδάκτρων. Αυτό συνεπάγεται την εκ των προτέρων εγκατάλειψη της διεκδίκησης αυξημένης δημόσιας χρηματοδότησης. Επιπλέον, υπονομεύεται το ερευνητικό και διδακτικό έργο, καθώς τα ΔΕΠ αναλώνονται στη συνεχή αναζήτηση χρηματοδότησης μέσω της επέκτασης των ΞΠΠΣ. Η βελτίωση των υποδομών θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί από τα εκατομμύρια ευρώ που παραμένουν αδιάθετα κάθε χρόνο στο Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων του Υπουργείου Παιδείας.
Αν τελικά αποδοθούν μεγάλα ποσά σε διεθνή πρακτορεία προσέλκυσης φοιτητών και φοιτητριών στην Κίνα και την Ινδία, είναι πιθανόν ο αριθμός των εγγεγραμμένων στα ΞΠΠΣ του ΑΠΘ να αυξηθεί. Εξαιτίας των παραγόντων που προαναφέρθηκαν, ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση τα ΞΠΠΣ δεν θα προσελκύσουν ικανό φοιτητικό πληθυσμό ώστε να είναι βιώσιμα. Δεν συνιστούν ουσιαστική διεθνοποίηση, δεν δικαιολογούν την επένδυση των συγκεκριμένων πόρων και δεν εξασφαλίζουν το μέλλον του ΑΠΘ.