Του Γεωργίου Χαραλαμπίδη
Μηχανικού Περιβάλλοντος & Αντιρρύπανσης
Εισαγωγή
Η αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών στη χώρα μας διέρχεται πλέον σε ένα ώριμο στάδιο επιχειρησιακού και επιστημονικού εκσυγχρονισμού. Στη σύγχρονη πραγματικότητα των mega-fires και της κλιματικής πίεσης, η πυρκαγιά υπαίθρου αναλύεται ως μια σύνθετη, βίαιη θερμοδυναμική και χημική διεργασία ανεξέλεγκτης καύσης, με άμεσες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, στην ποιότητα του αέρα και στη σταθερότητα των εδαφών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η συνδρομή της Εγκληματολογικής
Μηχανικής (Forensic Engineering) και των Περιβαλλοντικών Επιστημών έρχεται να
λειτουργήσει υποστηρικτικά και συμπληρωματικά προς τις αρμόδιες ανακριτικές
αρχές του Πυροσβεστικού Σώματος, αναβαθμίζοντας την ανάλυση των φυσικών δεικτών
έναυσης και τη διερεύνηση των αιτιών σε επίπεδο υψηλής επιστημονικής
βεβαιότητας.
1. Το Τετράεδρο της Φωτιάς και η Θερμοδυναμική της Έναυσης
Στη σύγχρονη χημεία καύσης, η εκδήλωση και η αυτοσυντήρηση
μιας δασικής πυρκαγιάς δεν προσεγγίζεται απλώς μέσω του κλασικού «τριγώνου»,
αλλά μέσω του Τετραέδρου της Φωτιάς:
Καύσιμη Ύλη (Fuel):
Δασική βιομάζα διαφόρων κλάσεων διαμέτρου και
περιεκτικότητας σε υγρασία.
Οξειδωτικό Μέσο (Oxygen): Ατμοσφαιρικό οξυγόνο.
Θερμική Ενέργεια (Heat/Ignition Source):
Η απαραίτητη ενέργεια ενεργοποίησης.
Αυτοσυντηρούμενη Χημική Αλυσιδωτή Αντίδραση (Chemical Chain
Reaction):
Ο μηχανισμός διατήρησης της φλόγας στην αέρια φάση.
Κατά τη φάση της προθέρμανσης και της έναυσης, η
προσδιδόμενη θερμότητα προκαλεί ενδόθερμη θερμική αποσύνθεση των δομικών
μακρομορίων του φυτικού ιστού (κυτταρίνη, ημικυτταρίνες, λιγνίνη) μέσω της
πυρόλυσης. Τα παραγόμενα πτητικά αέρια αντιδρούν εξώθερμα με το οξυγόνο,
γεννώντας εξαιρετικά δραστικές ελεύθερες ρίζες (κυρίως H και OH Οι ρίζες αυτές
ανατροφοδοτούν την οξείδωση και συντηρούν την αλυσιδωτή αντίδραση.
Στο πεδίο της πραγματογνωμοσύνης, οι μηχανισμοί εισαγωγής
της ενέργειας έναυσης κατηγοριοποιούνται με ακρίβεια:
Τεχνικά και ανθρωπογενή σφάλματα υποδομών: Φαινόμενα τόξου
(electrical arcing), βραχυκυκλώματα ή μηχανικές καταπονήσεις σε δίκτυα
διανομής/μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και σπινθηρισμοί από βαρέα
γεωργικά ή βιομηχανικά μηχανήματα.
Εσκεμμένη εισαγωγή θερμικού φορτίου (Εμπρησμός): Χρήση
επιταχυντών καύσης (υδρογονανθράκων), εμπρηστικών υλών ή διατάξεων βραδείας
έναυσης.
Φυσικά αίτια:
Ξηροί κεραυνοί (dry lightning) κατά τη διέλευση
καταιγιδοφόρων νεφών χωρίς επιφανειακό υετό, καθώς και σπάνιες περιπτώσεις
βιοχημικής αυτανάφλεξης σε συμπιεσμένη οργανική βιομάζα υπό αυστηρά
συγκεκριμένες συνθήκες εγκλωβισμού θερμότητας και υγρασίας.
2. Forensic Engineering: Γεωμετρία Πεδίου και Αναλυτική
Χημεία
Ο εντοπισμός του Σημείου
Έναυσης (Point of Origin – PoO) και της Περιοχής Προέλευσης
(Area of Origin) ακολουθεί διεθνώς αναγνωρισμένα πρωτόκολλα (όπως τα πρότυπα
NFPA 921 / NWCG PMS 417), βασιζόμενος σε συνδυασμό μακροσκοπικών και
μικροσκοπικών παρατηρήσεων:
1. Γεωμετρικά Μοτίβα Εξάπλωσης (Burn Patterns): Η φωτιά
αναπτύσσεται υπό την επίδραση της τοπογραφίας και του ανέμου, διαμορφώνοντας
χαρακτηριστικά σχήματα «V», «U» ή πετάλου. Η κορυφή (apex) αυτών των
σχηματισμών οδηγεί την ερευνητική ομάδα προς το αρχικό σημείο έναρξης.
2. Μακροσκοπικοί Δείκτες Κατεύθυνσης Φλόγας: Η διαφορική
απανθράκωση κορμών (differential charring), η γωνία καμπυλότητας των
απανθρακωμένων κλαδίσκων (angle of char / freeze patterns) και η εναπόθεση
αιθάλης σε φυσικά εμπόδια (sooting / clean burn patterns) καθορίζουν επακριβώς
τη φορά του μετώπου κατά τα πρώτα λεπτά της διάδοσης.
3. Ενόργανη Χημική Ανάλυση (Analytical Chemistry): Σε
περιπτώσεις υποψίας εμπρησμού με χρήση υγρών καυσίμων, η συλλογή δειγμάτων
εδάφους και τέφρας από το σημείο μηδέν επιτρέπει την ανάλυσή τους μέσω Αέριας
Χρωματογραφίας – Φασματομετρίας Μαζών (GC-MS). Η μέθοδος αυτή ανιχνεύει ακόμη
και ίχνη πτητικών οργανικών ενώσεων (VOCs) σε κλίμακα μερών στο δισεκατομμύριο
(ppb), αποκαλύπτοντας το χημικό «αποτύπωμα» επιταχυντών, παρά τις υψηλές
θερμοκρασίες που αναπτύχθηκαν.
3. Δραστική Ελαχιστοποίηση της Αβεβαιότητας: Προηγμένη
Μοντελοποίηση και Μεταλλουργική Εξέταση
Η σύγχρονη τεχνολογία περιορίζει στο ελάχιστο το περιθώριο
πλάνης κατά τη διερεύνηση:
Υπολογιστικά Μοντέλα Διάδοσης και Ρευστοδυναμικής
(CFD):Μέσω αριθμητικών προσομοιώσεων (όπως FDS, FireFOAM και εξειδικευμένα
μοντέλα διάδοσης δασικών πυρκαγιών), εισάγονται τα μετεωρολογικά δεδομένα
(άνεμος, υγρασία), το ανάγλυφο και η χωρική κατανομή της καύσιμης ύλης. Μέσω
της επαλήθευσης πολλαπλών σεναρίων έναυσης (forward fire modeling), επιβεβαιώνεται
ή απορρίπτεται η συμβατότητα του σημείου έναυσης με τον πραγματικό ρυθμό και τα
ίχνη διάδοσης.
Μεταλλουργική Εγκληματολογική Εξέταση: Σε περιπτώσεις
εμπλοκής ηλεκτροφόρων αγωγών, η ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης (SEM) σε υπολείμματα
χαλκού ή αλουμινίου διακρίνει τις σφαιριδιοποιήσεις που οφείλονται σε
πρωτογενές ηλεκτρικό τόξο (αίτιο της πυρκαγιάς) από εκείνες που προκλήθηκαν από
δευτερογενές τόξο εξαιτίας της θερμότητας της φωτιάς που κατέστρεψε τους
αγωγούς.
4. Μη Επανδρωμένα Συστήματα (UAS) στον Επιχειρησιακό Κύκλο
Τα Συστήματα Μη Επανδρωμένων Αεροσκαφών (Drones) αποτελούν
πλέον οργανικό εργαλείο πρόληψης, διαχείρισης και μετα-πυρικής αξιολόγησης:
Προ-πυρικό στάδιο:
Εναέριες πλατφόρμες εξοπλισμένες με αισθητήρες LiDAR και
πολυφασματικές κάμερες υπολογίζουν δείκτες όπως ο NDVI (Normalized Difference
Vegetation Index) και εκτιμούν την υγρασία και τη χωρική συνέχεια της βιομάζας,
κατευθύνοντας στοχευμένους καθαρισμούς.
Στάδιο Απόκρισης:
Θερμικοί αισθητήρες μακρών κυμάτων (LWIR/FLIR) διαπερνούν
τον καπνό, εντοπίζουν υπόγειες/τυφλές εστίες και κατευθύνουν τα επίγεια
πεζοπόρα τμήματα σε αναζωπυρώσεις.
Μετα-πυρικό στάδιο:
Η άμεση ορθοφωτοχαρτογράφηση και ο υπολογισμός της
δριμύτητας καύσης (Burn Severity Index) παρέχουν στους Μηχανικούς Περιβάλλοντος
τα αναγκαία υδρολογικά δεδομένα για την ταχεία χωροθέτηση και κατασκευή
αντιδιαβρωτικών/αντιπλημμυρικών έργων (κορμοδέματα, σανιδότοιχοι),
προστατεύοντας τους κατάντη υδροφόρους ορίζοντες και οικισμούς.
5. Το Νέο Θεσμικό Πλαίσιο: Νόμος 5281/2026
Η επιστημονική τεκμηρίωση και η επιχειρησιακή αναδιοργάνωση
κατοχυρώνονται θεσμικά μέσω του Νόμου 5281/2026 (ΦΕΚ Α’ 28/25.02.2026) με τίτλο
«Ενεργή μάχη: Ολοκληρωμένη αναμόρφωση του συστήματος πρόληψης, ετοιμότητας και
απόκρισης έναντι δασικών πυρκαγιών και λοιπών φυσικών, τεχνολογικών ή
ανθρωπογενών καταστροφών».
Ο νόμος αυτός επιφέρει καίριες τομές:
1. Επιχειρησιακή Διοίκηση & Κανόνες Εμπλοκής:
Θεσπίζονται αυστηροί Κανόνες Εμπλοκής (ROE) και ενιαίο Σύστημα Διοίκησης
Συμβάντων (Incident Command System – ICS), εξασφαλίζοντας απόλυτο συντονισμό
μεταξύ Πυροσβεστικού Σώματος, Δασικής Υπηρεσίας, Ενόπλων Δυνάμεων και ΟΤΑ.
2. Αναβάθμιση της Δ.Α.Ε.Ε. και Επιστημονική Συνδρομή:
Ενισχύεται ο ρόλος και τα τεχνολογικά εργαλεία της
Διεύθυνσης Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού (Δ.Α.Ε.Ε.). Στο πλαίσιο των
προανακριτικών ερευνών, ο νόμος προβλέπει τη συνδρομή εξειδικευμένου
επιστημονικού προσωπικού και τεχνικών εμπειρογνωμόνων προς τις ανακριτικές
αρχές του Σώματος. Σε αυτό ακριβώς το σημείο θεμελιώνεται ο ρόλος του Μηχανικού
Περιβάλλοντος ως ειδικού επιστημονικού συμβούλου και δικαστικού πραγματογνώμονα
—διοριζόμενου κατά περίπτωση από τους επίσημους Πίνακες Πραγματογνωμόνων των κατά
τόπους Πρωτοδικείων — ο οποίος καλείται να εισφέρει τις μεθοδολογίες του Forensic
Engineering για την αδιαμφισβήτητη χημική, θερμοδυναμική και περιβαλλοντική
τεκμηρίωση των αιτιών έναυσης.
4. Αποτίμηση και Περιβαλλοντική Αποκατάσταση:
Θεσμοθετούνται διαδικασίες επιστημονικού απολογισμού των
συμβάντων μεγάλης κλίμακας, με στόχο τη συνεχή επικαιροποίηση των σχεδίων
πολιτικής προστασίας και την άμεση έναρξη των έργων αποκατάστασης των καμένων
εκτάσεων.
Συμπέρασμα
Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της ανθρώπινης
ζωής απέναντι στις δασικές πυρκαγιές απαιτεί τη σύγκλιση της επιχειρησιακής
εμπειρίας του Πυροσβεστικού Σώματος με την επιστήμη της Μηχανικής. Με τα
εργαλεία του Forensic Engineering, την αναλυτική χημεία, τα υπολογιστικά
μοντέλα και το εκσυγχρονισμένο θεσμικό πλαίσιο του Νόμου 5281/2026, τίθεται
τέλος στις αοριστίες: κάθε συμβάν αναλύεται με μετρήσιμα φυσικά δεδομένα,
οδηγώντας σε ασφαλή αίτια, δίκαιη απόδοση ευθυνών και ουσιαστική πρόληψη για το
μέλλον.