Ηλέκτρα Ζαργάνη
Την αφορμή για έναν ευρύτερο ευρωπαϊκό συντονισμό κινητοποιήσεων, αποτέλεσε η σημερινή μεγάλη απεργία στην Ισπανία – η πρώτη μετά από 14 χρόνια – για τη στέγαση, το κόστος ζωής και τους μισθούς. Σε αυτό το πλαίσιο, οργανώνονται το απόγευμα της Τετάρτης (11/11) δράσεις και κινητοποιήσεις και στην Ελλάδα, με συγκέντρωση στην Αθήνα και ανοιχτή συναυλία-παρέμβαση στη Θεσσαλονίκη, στην Κάτω Τούμπα.
Το TVXS μίλησε με την Bάσω Κουτσουπιά, από την Ένωση
Ενοικιαστών/ στριών Θεσσαλονίκης, σωματείο που συμμετείχε στη μεγάλη
κινητοποίηση ενάντια στην έξωση ηλικιωμένου ζευγαριού στην Κάτω Τούμπα
πετυχαίνοντας μία πρώτη νίκη, αλλά και με τον Αν. Καθηγητή Κοινωνικής Πολιτικής
και Στέγασης, Νίκο Κουραχάνη, ο οποίος έχει ερευνήσει το ζήτημα της στεγαστικής
επισφάλειας και τις επιπτώσεις των αποκλεισμών στα ευάλωτα κοινωνικά κομμάτια.
Η νίκη στην έξωση της Κάτω Τούμπας
Η συζήτηση ξεκίνησε από τον αγώνα ενάντια στην έξωση
ηλικιωμένων στην Τούμπα. «Η υπόθεση της Κάτω Τούμπας δεν ήταν ένα μεμονωμένο
περιστατικό. Μέσα σε λίγες ημέρες είχαμε δύο απόπειρες έξωσης στη Θεσσαλονίκη,
στην Ηλιούπολη και στην Τούμπα, που ανέδειξαν τη βίαιη πλευρά της στεγαστικής
κρίσης. Άνθρωποι που έζησαν μια ολόκληρη ζωή σε ένα σπίτι κινδυνεύουν να το
χάσουν εξαιτίας των χρεών, των πλειστηριασμών και ενός θεσμικού πλαισίου που αφήνει
τα νοικοκυριά απροστάτευτα. Από την πρώτη στιγμή προσπαθήσαμε να κάνουμε την
υπόθεση γνωστή, να κινητοποιήσουμε τη γειτονιά και να συγκροτήσουμε ένα
ευρύτερο μέτωπο αλληλεγγύης», τονίζει η Bάσω Κουτσουπιά από την Ένωση
Ενοκιαστών/ στριών Θεσσαλονίκης και προσθέτει:
«Η Ένωση Ενοικιαστ(ρι)ών, εργατικά σωματεία,
συλλογικότητες και κάτοικοι της Τούμπας βρεθήκαμε έξω από το σπίτι,
πραγματοποιήσαμε κινητοποιήσεις και ασκήσαμε συλλογική πίεση. Και αυτή η
κινητοποίηση έφερε μια πρώτη ουσιαστική νίκη: την αναβολή της έξωσης μέχρι
08/01/27, μετά και τη συνεννόηση με τον αγοραστή. Δεν είναι οριστική λύση και ο
αγώνας συνεχίζεται. Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που είδαμε αυτές τις
ημέρες ήταν ότι, όσο βρισκόμασταν έξω από το σπίτι, μας προσέγγιζαν άνθρωποι της
γειτονιάς που αντιμετώπιζαν αντίστοιχα προβλήματα.
Άλλοι κινδύνευαν να χάσουν το σπίτι τους, άλλοι είχαν ήδη
βρεθεί αντιμέτωποι με πλειστηριασμούς. Έγινε έτσι ξεκάθαρο ότι δεν μιλάμε για
μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά για ένα ευρύτερο κοινωνικό πρόβλημα. Το
σημαντικότερο, όμως, είναι ότι μια υπόθεση που θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως
ατομικό πρόβλημα μιας οικογένειας έγινε υπόθεση ολόκληρης της γειτονιάς. Και
αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα: απέναντι στις εξώσεις και τη στεγαστική
ανασφάλεια δεν είμαστε ανίσχυροι όταν οργανωνόμαστε συλλογικά», προσθέτει.
Η ενοχοποίηση των ενοικιαστών
Πλέον ένα ενοίκιο μπορεί να απορροφάει ακόμη και το 40%
του μισθού, επομένως ο φόβος της επισφάλειας κυριαρχεί. «Το πρώτο πράγμα που
πρέπει να σπάσουμε είναι η λογική ότι η στέγαση αποτελεί ατομικό πρόβλημα που ο
καθένας πρέπει να λύσει μόνος του. Ότι αν δεν μπορείς να πληρώσεις το ενοίκιο ή
αν αντιμετωπίζεις μια καταχρηστική συμπεριφορά, πρέπει απλώς να βρεις άλλο
σπίτι.
Υπάρχει μια διαρκής προσπάθεια ενοχοποίησης των
ενοικιαστών/τριών και των δανειοληπτών στον δημόσιο διάλογο, από όσους
κερδοσκοπούν πάνω στη στεγαστική κρίση. Ο ενοικιαστής/ρια που δεν μπορεί να
ανταποκριθεί στις συνεχείς αυξήσεις και ο δανειολήπτης που αδυνατεί να
αποπληρώσει το δάνειό του παρουσιάζονται ως «κακοπληρωτές», σαν να πρόκειται
αποκλειστικά για δική τους ευθύνη. Αποσιωπάται όμως ολόκληρος ο μηχανισμός
κερδοσκοπίας που βρίσκεται πίσω από αυτή την πραγματικότητα. Δάνεια περνούν στα
χέρια funds, οι οφειλές διογκώνονται με τόκους και επιβαρύνσεις, χωρίς
ουσιαστική διαφάνεια, και τελικά τα σπίτια οδηγούνται σε πλειστηριασμούς,
πολλές φορές σε εξευτελιστικές τιμές. Το είδαμε και στην Κάτω Τούμπα, όπου ένα
διαμέρισμα 90 τ.μ. κοστολογήθηκε μόλις 85.000 ευρώ.
Μιλάμε για μια ολόκληρη αλυσίδα κερδοσκοπίας πάνω στο
χρέος και στην κατοικία των ανθρώπων. Δεν μπορούμε να μιλάμε για ατομική
ευθύνη, όταν οι ίδιες οι πολιτικές και οι πρακτικές της αγοράς δημιουργούν
συνθήκες στεγαστικής ανασφάλειας και μη βιώσιμων χρεών. Γι’ αυτό είναι
σημαντικό οι άνθρωποι να μη φοβούνται και να μη ντρέπονται να μιλήσουν για τα
προβλήματά τους, να σπάσουν την απομόνωση. Το πρώτο βήμα της οργάνωσης είναι να
σπάσει αυτή η απομόνωση. Να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν σωματεία, ότι μπορούμε να
διεκδικήσουμε συλλογικά τα δικαιώματά μας και ότι δεν είμαστε μόνοι απέναντι
στον εκμισθωτή, την τράπεζα ή το fund. Στην πραγματικότητα, όλο και
περισσότεροι άνθρωποι αντιμετωπίζουμε τα ίδια προβλήματα: δυσβάσταχτα ενοίκια,
συνεχείς αυξήσεις, ανασφάλεια στις μισθώσεις, πιέσεις και απειλές έξωσης. Γι’
αυτό ακριβώς δημιουργήθηκε και η Ένωση Ενοικιαστ(ρι)ών Θεσσαλονίκης: για να
αποκτήσουμε συλλογική φωνή και δυνατότητα παρέμβασης».
Πώς όμως μπορεί κανείς να οργανωθεί απέναντι σε αυτό το
πρόβλημα; «Η οργάνωση ξεκινά από πολύ πρακτικά πράγματα. Να γνωρίζουμε τα
δικαιώματά μας, να μην αντιμετωπίζουμε μόνοι τις αυθαιρεσίες, να απευθυνόμαστε
στην Ένωση, να οργανώνουμε παρεμβάσεις και να δημιουργούμε δίκτυα αλληλεγγύης
στις γειτονιές. Αλλά δεν μπορούμε να μείνουμε μόνο στη διαχείριση των επιμέρους
περιστατικών. Δεν αρκεί να βοηθάμε κάποιον να αντιμετωπίσει την επόμενη αύξηση
ή έξωση. Χρειάζεται να διεκδικήσουμε συνολικά την αλλαγή των πολιτικών που τις
παράγουν. Πλαφόν στα ενοίκια, μεγαλύτερη ασφάλεια στις μισθώσεις, προστασία από
τις εξώσεις και δημόσια κοινωνική κατοικία».
Από την Ισπανία μέχρι τη Θεσσαλονίκη
Παρότι υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στις χώρες, η στεγαστική
κρίση έχει κοινές πολιτικές και οικονομικές αιτίες. Από την Ισπανία και την
Πορτογαλία μέχρι την Ελλάδα, βλέπουμε την ίδια διαδικασία εμπορευματοποίησης
της κατοικίας. «Τα ενοίκια αυξάνονται, τα ακίνητα συγκεντρώνονται στα χέρια
μεγάλων επενδυτικών συμφερόντων, η βραχυχρόνια μίσθωση επεκτείνεται και
ολόκληρες γειτονιές αναδιαμορφώνονται για τις ανάγκες του τουρισμού και της
κερδοφορίας. Η στεγαστική κρίση είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών
επιλογών, που αντιμετωπίζουν την κατοικία ως επενδυτικό προϊόν και όχι ως
βασική κοινωνική ανάγκη. Και αυτές οι πολιτικές δεν περιορίζονται στην Ελλάδα.
Η λογική της αγοράς και η δράση του επενδυτικού κεφαλαίου στην κατοικία είναι
κοινά χαρακτηριστικά σε ολόκληρη την Ευρώπη», τονίζει η Βάσω Κουτσουπιά η Ένωση
Ενοικιαστών/ τριών Θεσσαλονίκης.
Σε σχέση με τις σημερινές δράσεις σε πόλεις της Ελλάδας
αναφέρει: «Για εμάς έχει ιδιαίτερη σημασία ότι αυτή η κινητοποίηση γίνεται στην
ίδια γειτονιά όπου τις προηγούμενες ημέρες δόθηκε ένας σημαντικός αγώνας
ενάντια σε μια έξωση και κερδήθηκε μια πρώτη νίκη της αλληλεγγύης. Αυτό που
συνδέει όλους αυτούς τους αγώνες είναι η διεκδίκηση να μπορούμε να συνεχίσουμε
να ζούμε στα σπίτια, στις γειτονιές και στις πόλεις μας. Τα προβλήματα είναι
κοινά, επομένως και οι αγώνες μας χρειάζεται να συναντιούνται, να συντονίζονται
και να αποκτούν κοινή φωνή. Διεκδικοντας να υπάρξουν όρια στα ενοίκια,
προστασία από τις εξώσεις, δημόσια και κοινωνική κατοικία, περιορισμός της
στεγαστικής κερδοσκοπίας. Έχει επίσης σημασία ότι σε διαφορετικές πόλεις
βλέπουμε την ίδια τη γειτονιά να κινητοποιείται απέναντι σε συγκεκριμένες
εξώσεις. Αυτό που ζήσαμε στην Κάτω Τούμπα συνδέεται με αντίστοιχους αγώνες στην
Ισπανία και αλλού».
«Οι άνθρωποι αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι αυτά που
αντιμετωπίζουν δεν είναι ατομικά προβλήματα, αλλά μια κοινή πραγματικότητα
απέναντι στην οποία μπορούν να οργανωθούν συλλογικά. Γι’ αυτό και ο συντονισμός
των κινημάτων στέγης σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχει ιδιαίτερη σημασία», προσθέτει.
«Εξευγενισμένες» πόλεις χωρίς κατοίκους
Ακρίβεια, εξευγενισμός, συρρίκνωση του δημόσιου χώρου.
Υπάρχει περιθώριο για συλλογικές πρακτικές; «Όχι μόνο υπάρχει περιθώριο, αλλά
θεωρούμε ότι η συλλογική οργάνωση είναι αναγκαία για να υπερασπιστούμε το
δικαίωμά μας να ζούμε στις πόλεις μας, και το βλέπουμε στην πράξη. Η στεγαστική
κρίση δεν αφορά μόνο το πόσο πληρώνουμε για ένα σπίτι. Αφορά συνολικά τον τρόπο
που αλλάζουν οι γειτονιές και η καθημερινή μας ζωή. Στη Θεσσαλονίκη βλέπουμε
κατοικίες, παλιά εργαστήρια και επαγγελματικούς χώρους να περνούν στα χέρια
επενδυτικών εταιρειών, όπως και στο ισραηλινό σιωνιστικό κεφάλαιο και να
μετατρέπονται σε τουριστικά καταλύματα ή πολύ ακριβές και πολύ μικρές μικρές
κατοικίες. Ταυτόχρονα, εκτοπίζονται μικρά καταστήματα, χώροι μουσικής,
πολιτισμού και κοινωνικής συνάντησης. Δεν χάνουμε δηλαδή μόνο τη δυνατότητα να
μείνουμε στο σπίτι μας, αλλά και τους χώρους όπου συναντιόμαστε, δημιουργούμε
και ζούμε συλλογικά τη ζωή μας», τονίζει και προσθέτει για τον «εξευγενισμό».
«Μια περιοχή μπορεί να «αναβαθμίζεται» οικονομικά και να προσελκύει επενδύσεις,
χωρίς αυτή η αναβάθμιση να αφορά τους ανθρώπους που ήδη ζουν εκεί.
Οι αυξήσεις των ενοικίων και η αλλαγή των χρήσεων μπορούν
να τους αναγκάσουν να εγκαταλείψουν τη γειτονιά τους. Για εμάς λοιπόν, τους
ενοικιαστές/τριες, τους εργαζόμενους/ες, τους φοιτητές/τριες, τους νέους/ες,
τους μικρούς επαγγελματίες, τους ηλικιωμένους ανθρώπους που ζουν 50 και 60
χρόνια σε μια γειτονιά και σε ενα σπίτι, τα ευαλωτα νοικοκυριά, η ζωή δεν
γίνεται καλύτερη, απλά εκτοπίζομαστε για να βγάλουν κέρδος. Σε μια πόλη όπως η
Θεσσαλονίκη, όπου ήδη οι ελεύθεροι δημόσιοι χώροι και οι δυνατότητες συλλογικής
συνάντησης είναι περιορισμένοι, είναι ακόμη πιο σημαντικό να δημιουργούμε
τέτοιες ευκαιρίες. Δεν μπορούμε να αφήσουμε τις γειτονιές μας να μετατραπούν σε
χώρους που εξυπηρετούν αποκλειστικά τους τουρίστες και τους επενδυτές».
«Η στεγαστική
ανισότητα διευρύνει όλες τις ανισότητες»
Στο TVXS μίλησε και ο Αν. Καθηγητής Κοινωνικής Πολιτικής
και Στέγασης και Διευθυντής του Μεταπτυχιακού «Ανάλυση και Εφαρμογή Κοινωνικής Πολιτικής»
στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Νίκος Κουραχάνης.
Σε ερώτηση για την αποτυχημένη στεγαστική πολιτική στην
Ελλάδα τονίζει: «Αν κρίνουμε τη στεγαστική πολιτική με γνώμονα το δίπολο
στόχος-αποτέλεσμα, τότε είναι μάλλον επιτυχημένη. Την τελευταία δεκαπενταετία,
παρατηρούμε μια αξιοσημείωτη συνέπεια των μνημονιακών και “μεταμνημονιακών”
κυβερνήσεων στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων της αγοράς ακινήτων και των
μεγάλων επενδυτικών σχημάτων. Η αρχική Golden Visa με τα εξαιρετικά χαμηλά
όρια, η αποδόμηση της προστασίας της πρώτης κατοικίας, η είσοδος των funds μέσω
των κόκκινων δανείων και του σχεδίου «Ηρακλής», η ανεξέλεγκτη εξάπλωση του
Airbnb, η ιδιωτικοποίηση της ενέργειας και το Χρηματιστήριο Ενέργειας συνθέτουν
ένα αρκετά συνεκτικό πολιτικό σχέδιο. Το πρόβλημα είναι ότι η κατοικία
αντιμετωπίζεται πλέον ως επενδυτικό προϊόν και όχι ως κοινωνικό δικαίωμα. Και
αυτό, μάλλον, δεν είναι ατύχημα».
Για το πώς η στεγαστική επισφάλεια, όπως η άνοδος των
ενοικίων, τα κόκκινα δάνεια και η απελευθέρωση των πλειστηριασμών διευρύνει τις
κοινωνικές ανισότητες και στερεί από τους πιο ευάλωτους το δικαίωμα σε
αξιοπρεπείς υλικούς όρους ζωής, ο Νίκος Κουραχάνης επισημαίνει: «Η κατοικία
είναι απαράκαμπτη προϋπόθεση για αξιοπρεπή διαβίωση, αλλά δεν αρκεί από μόνη
της: χρειάζεται εισόδημα, ενεργειακή ασφάλεια και πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες
και αγαθά. Όταν το ενοίκιο απορροφά ολοένα μεγαλύτερο μέρος του οικογενειακού
εισοδήματος, περιορίζει όσα απομένουν για διατροφή, υγεία και εκπαίδευση. Όταν,
αντίστοιχα, τα κόκκινα δάνεια και οι πλειστηριασμοί οδηγούν στην απώλεια της
πρώτης κατοικίας, η ανασφάλεια μετατρέπεται σε απώλεια περιουσίας και
κοινωνικής θέσης. Έτσι συντελείται μια συστηματική ανεστραμμένη αναδιανομή:
πόροι και περιουσία μετακινούνται από τα ασθενέστερα προς τα ευπορότερα
στρώματα. Δεν διευρύνεται μόνο η στεγαστική ανισότητα, αλλά ολόκληρο το φάσμα
των κοινωνικών ανισοτήτων.
Για τη χαώδη διαφορά ανάμεσα στους μισθούς και στο κόστος
ενός σπίτιου, αναφέρει: «Η απόκλιση εξηγείται από το γεγονός ότι οι μισθοί και
το κόστος κατοικίας ακολουθούν εντελώς διαφορετικές δυναμικές. Οι πρώτοι
πιέστηκαν από τη μακρά περίοδο λιτότητας, τη συμπίεση των εισοδημάτων, την
απορρύθμιση του πλαισίου εργασιακής προστασίας και την εργασιακή επισφάλεια. Το
δεύτερο αυξάνεται σε μια αγορά όπου η κατοικία αντιμετωπίζεται ως επενδυτικό
προϊόν, οι βραχυχρόνιες μισθώσεις ανταγωνίζονται τη μακροχρόνια κατοικία και η
κοινωνική κατοικία παραμένει σχεδόν ανύπαρκτη. Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά:
ο μισός πληθυσμός της χώρας δαπανά πάνω από το 40% του εισοδήματός του για
στέγαση. Στα φτωχά νοικοκυριά το ποσοστό φτάνει σχεδόν το 100%. Και αυτά χωρίς
να αποτυπώνεται πλήρως η συνολική πίεση από ενέργεια, θέρμανση και λοιπά πάγια
στεγαστικά έξοδα. Για τα φτωχά νοικοκυριά, η στέγαση έχει μετατραπεί σε μηχανισμό
αναπαραγωγής της φτώχειας».
Τέλος, σε σχέση με τους αγώνες για τη στέγαση σε
διαφορετικές χώρες της Ευρώπης, ο Νίκος Κουραχάνης υποστηρίζει: «Το στεγαστικό
είναι ζήτημα επιβίωσης και επομένως δεν μπορεί παρά να αποτελέσει κεντρικό
πεδίο κοινωνικών διεκδικήσεων. Από την Ισπανία και την Πορτογαλία έως την
Ελλάδα, κοινός παρονομαστής είναι η εκτίναξη των ενοικίων, η τουριστικοποίηση,
η επενδυτική κερδοσκοπία, οι εξώσεις και η απουσία κοινωνικής κατοικίας. Στην
Ελλάδα, μάλιστα, η οικογένεια αποτέλεσε διαχρονικά το βασικό υποκατάστατο των
ανεπαρκειών του κοινωνικού κράτους.
Τα κινήματα κατοικίας είναι ο φάρος, προκειμένου να
συνεχίσει να φωτίζει είναι προϋπόθεση να αγκαλιαστεί από ευρύτερα κοινωνικά
κινήματα και από τον κόσμο της εργασίας. Πέρα από τον φάρο, υπάρχει και η
πυξίδα η οποία, εν προκειμένω, είναι ένα εκ διαμέτρου διαφορετικό σχέδιο:
ερευνητικές υποδομές για την παρακολούθηση και την απόκτηση γνώσης γύρω από τις
στεγαστικές ανισότητες, ανάσχεση των αντιστεγαστικών ρυθμίσεων και ουσιαστική
παραγωγή κοινωνικής κατοικίας, μαζί με αξιοποίηση των κενών ακινήτων, για την
αύξηση της προσφοράς και την πτώση των τιμών».