Όταν κατέρρευσε η κυβέρνηση του Αφγανιστάν τον Αύγουστο του 2021, υψηλόβαθμοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι άδραξαν την ευκαιρία να επαναλάβουν μια παραδοσιακή επιθυμία κάποιων στην ΕΕ: τη δημιουργία ενός ευρωστρατού που θα έχει λόγο στη διεθνή σκηνή. Στη συνέχεια, οι νεότερες εξελίξεις με τη δημιουργία του άξονα ΗΠΑ-Ην.Βασίλειο-Αυστραλία –μέσω της αμυντικής συμφωνίας AUKUS- έδωσαν μια νέα διάσταση στην ιδέα του ευρωστρατού καθώς τα συμφέροντα στη Δύση δείχνουν να συγκρούονται, γεγονός που, φαινομενικά, ευνοεί τη δημιουργία ενός ευρωστρατεύματος.
Ενόψει
της γαλλικής προεδρίας για το πρώτο εξάμηνο του 2022, οι επικεφαλής των
κοινοτικών οργάνων (Σαρλ Μισέλ, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και Μισέλ Μπορέλ) έχουν
ανακοινώσει ότι τότε θα παρουσιάσουν ένα σχέδιο για τη δημιουργία μιας «δύναμης
ταχείας επέμβασης». Υπενυθμίζεται ότι ο
υπεύθυνος για την εξωτετρική πολιτικής της ΕΕ, Μισέλ Μπορέλ, μετά το φιάσκο στο
Αφγανιστάν, δήλωσε πως «δεν υπάρχει εναλλακτική για τους Ευρωπαίους. Πρέπει να
οργανωθούν για να αντιμετωπίσουν τον κόσμο όπως είναι και όχι όπως τον
ονειρεύονται. Προτείνουμε να αποκτήσει η ΕΕ μία δύναμη ταχείας αντίδρασης
50.000 στρατιωτών ικανή να αντιδράσει σε συνθήκες όπως αυτές που ζούμε στο
Αφγανιστάν», είπε.
Ο
δε πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Σαρλ Μισέλ σιγοντάρησε υποστηρίζοντας πως
«η Ευρώπη δεν κινείται παρά κατά την διάρκεια των κρίσεων. Το Αφγανιστάν μπορεί
να την ξυπνήσει. Ήρθε η στιγμή για να είμαστε σε θέση να της δώσουμε μία
στρατιωτική δύναμη ικανή να πολεμήσει αν παραστεί ανάγκη». Η ιδέα δημιουργίας
ευρωπαϊκού στρατού μετράει πολλές δεκαετίες, με τη Γαλλία να αποτελεί τον
ισχυρό υποστηρικτή της.
Γαλλική
εμμονή
Η
Γαλλία –ήδη από εποχής Σαρλ Ντε Γκολ-
ήταν ανέκαθεν υπέρμαχη δημιουργίας ενός στρατιωτικού οργανισμού για να
αποδεσμευτεί η Ευρώπη από τις ΗΠΑ στον τομέα της Άμυνας. Βέβαια, η δύναμη
ταχείας επέμβασης απέχει πολύ από την αρχική γαλλική πρόταση –του Μακρόν- για
τη δημιουργία «ευρωστρατού», την οποία σημειωτέον υποστήριξε ανεπιφύλακτα και ο
Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, τονίζοντας μάλιστα πως οι ελληνικές
δυνάμεις θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε στρατιωτικές επιχειρήσεις ανά τον
κόσμο.
Με
τον ευρωστρατό η Γαλλία επιδιώκει την απαγκίστρωση από τις νατοϊκές δομές του
ΝΑΤΟ -στο οποίο ηγείται η Αμερική- αλλά και τον έλεγχο της πάντα επίφοβης στη
διεθνή σκακιέρα Γερμανίας. Η σημερινή
κυβέρνηση του Εμανουέλ Μακρόν, ειδικά μετά το ισχυρό πλήγμα που δέχθηκε από τη
συμφωνία ΗΠΑ, Ηνωμένου Βασιλείου και Αυστραλίας προωθεί με επιμονή την ιδέα για
ένα κοινοτικό «ΝΑΤΟ», που θα στηρίζεται όμως στην ευρωπαϊκή αμυντική
βιομηχανία. Με αυτόν τον τρόπο η γαλλική αμυντική βιομηχανία θα έχει τη μερίδα
το λέοντος εκτοξεύοντας τις πωλήσεις της και βάζοντας για τα καλά στο παιχνίδι
τον ρόλο των πολεμικών βιομηχανιών πίσω από του σχεδιασμούς για κοινοτικό
στρατό.
Το
αινιγματικό πράσινο φως Μπάιντεν
Η
προεδρία Μπάιντεν δείχνει να σπάει μια παραδοσιακή αμερικανική πολική που ήθελε
την Ευρώπη να παραμένει δεσμευμένη στις νατοϊκές υποχρεώσεις αρνούμενη κάθε
ιδέα ευρωπαϊκής στρατιωτικής δύναμης. Σύμφωνα με πληροφορίες της δεξαμενής
σκέψης Κέντρο για την Αμερικανική Πρόοδο, ο Μπάιντεν δήλωσε πως «ήρθε η ώρα η
ΕΕ να γίνει παγκόσμια στρατιωτική δύναμη - και οι ΗΠΑ να σταματήσουν να
εμποδίζουν τις αμυντικές φιλοδοξίες της Ευρώπη». Σύμφωνα με αναλυτές ο Τζο
Μπάιντεν προσπαθεί να μπαλώσει προηγούμενα λάθη –Αφγανιστάν, AUKUS- με τη νέα
ελαστική πολιτική έναντι των Ευρωπαίων, αλλά παίζει με τη φωτιά.
Θυμίζουμε
ότι η προεδρία Τραμπ ζητούσε από τους Ευρωπαίους, και κυρίως από τη Γερμανία,
μεγαλύτερη συμμετοχή στην άμυνα και την ασφάλεια της Ευρώπης, αλλά στο πλαίσιο
του ΝΑΤΟ.
Ακόμα
και η κυβέρνηση Μπαράκ Ομπάμα είχε αντιδράσει έντονα το 2015, στην πρόταση του
προέδρου της Κομισιόν Ζακ Κλοντ Γιούνκερ για ευρωστρατό, αλλά δημοσίως
περιορίστηκε να δηλώσει μέσω της αντιπροσώπου της στον ΟΗΕ Σαμάνθα Πάουερ ότι
«προέχει (…) τα ευρωπαϊκά κράτη να σεβαστούν τις δεσμεύσεις τους στο ΝΑΤΟ». Το
Πεντάγωνο, τότε είχε επισημάνει ότι η δημιουργία πανευρωπαϊκού στρατού «οδηγεί
σε ασφυξία το ΝΑΤΟ» και ανώνυμη πηγή του Στέιτ Ντιπάρτμεντ χαρακτήρισε την
πρόταση Γιούνκερ «πράξη ευρωπαϊκής πίεσης προς τις ΗΠΑ» και μάλιστα «για
λογαριασμό της Γερμανίας».
Αλλαγή
πλεύσης από Βερολίνο
Το
Βερολίνο είναι και αυτό υπέρ του ευρωστρατού, ειδικά μετά τους αμερικανικούς
χειρισμούς στην πρόσφατη κρίση του Αφγανιστάν και μιας σχετικής «απογοήτευσης»
των Ευρωπαίων από την προεδρία του Μπάιντε. Βέβαια, η Γερμανία θεωρούσε μέχρι
πρόσφατα κάπως πρόωρη την πρόταση του Μακρόν, διότι ο Γάλλος πρόεδρος είχε συνοδεύσει την ανακοίνωση
της πρότασής του με κρίσεις για ένα «κλινικά νεκρό» ΝΑΤΟ και με αντιπαραθέσεις
με τον τότε Αμερικανό πρόεδρο. Η Γερμανία εξάλλου, δεν θα μπορούσε να
απομακρυνθεί τόσο εύκολα από την νατοϊκή ομπρέλα λόγω της Ρωσίας στην ανατολή.
Πάντως,
όπως συμβαίνει και με τη Γαλλία, μια μερίδα Γερμανών ειδικών έχουν υποστηρίξει
-ήδη από το 2015 και την πρόταση Γιούνκερ για ευρωστρατό- ότι με έναν
«πανευρωπαϊκό στρατό» θα αναζωογονήθεί η γερμανική πολεμική βιομηχανία. Βέβαια,
η Γερμανία είναι δύσκολο να κάνει γεννεία βήματα, καθώς αυτό θα σήμαινε ότι θα
έπρεπε να σηκώσει μεγάλο μέρος του οικονομικού βάρους, ενώ το νέο πολιτικό
τοπίο μετά τις γερμανικές εκλογές είναι κάπως θολό ως προς αυτό.
Πόσο
πιθανό είναι το σενάριο
Παρ΄αυτά
αυτά, η δημιουργία ενός ευρωστρατού είναι προς το παρόν μια ευχή. Σύμφωνα με
τον Daniel Kochis, αναλυτή του Ιδρύματος The Heritage Foundation’s Thatcher
Center for Freedom, ένας ανεξάρτητος στρατός της ΕΕ είναι, από τη φύση του,
ανίκανος για συμπληρωματικότητα με το ΝΑΤΟ. Η πραγματικότητα -που οι αντίπαλοι
της Δύσης γνωρίζουν σαφώς και τα περισσότερα ευρωπαϊκά έθνη παραδέχονται- είναι
ότι η άμυνα της ΕΕ είναι αναποτελεσματική που δεν θα διορθωθεί μέσω της
αμυντικής ολοκλήρωσης.
Ωστόσο,
η ΕΕ δεν θα μπορέσει ποτέ να προσφέρει την ειρήνη και τη σταθερότητα που έχει
προσφέρει και θα συνεχίσει να προσφέρει το ΝΑΤΟ - με τα πόδια σταθερά στη
Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη τα τελευταία 70 χρόνια. Ενώ οι αμυντικές
πρωτοβουλίες υπό την ηγεσία της ΕΕ μπορούν να παρέχουν κάποιες βελτιώσεις στην
άμυνα στο περιθώριο, το υπερβολικά μεγάλο κόστος περιλαμβάνει αποφάσεις που
ενεργοποιούν το ΝΑΤΟ, επιδεινώνουν τα υπάρχοντα κατάγματα εντός της Ευρώπης και
τονίζουν έντονα τον διατλαντικό δεσμό.
Η
οπτική Πεκίνου και Μόσχας
Από
την πλευρά των δύο ανατολικών υπερδυνάμεων, Ρωσίας και Κίνας, οι εξελίξεις προς
έναν ευρωστρατό μάλλον αντιμετωπίζονται θετικά. Εδώ και χρόνια, η Κίνα, σύμφωνα
με τον αναλυτή του Ινστιτούτου Κινεζικών Μελτών (MERICS), Scott Harold
ενδιαφέρεται πολύ για την ικανότητα της ΕΕ να αναλάβει ξεχωριστό πόλο καθώς
αυτό θα μπορούσε να υπονομεύσει την ηγεμονία των ΗΠΑ. «Η Κίνα αντιτίθεται σε
μια ισχυρότερη, πιο ενοποιημένη συμμαχία ΝΑΤΟ και υπερατλαντική που θα
υπερασπιζόταν τις φιλελεύθερες αξίες που στηρίζουν την τρέχουσα διεθνή τάξη»
λέει ο Harold.
Το
ίδιο όμως φαίνεται να ισχύει και για τη Ρωσία. «Χρειάζεστε περαιτέρω απόδειξη;»
τονίζει ο Daniel Kochis «Σκεφτείτε ότι τον Νοέμβριο του 2018, ο Βλαντιμίρ
Πούτιν χαρακτήρισε το δυναμικό ενός στρατού της ΕΕ "θετική
διαδικασία", λέγοντας ότι "θα ενισχύσει τον πολυπολικό κόσμο". Ο
Πούτιν γνωρίζει ότι η άμυνα της ΕΕ είναι μια παράπλευρη προβολή, μια
πρωτοβουλία μερικών δεσμευμένων χωρών της ΕΕ και Αμερικανών αριστερών που θα
αποδυναμώσει το ΝΑΤΟ και τελικά θα ωθήσει τις ΗΠΑ πίσω στον Ατλαντικό».
Λειτουργικές
δυσλειτουργίες
Εξάλλου
υπάρχουν προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν ώστε να γίνει πραγματικότητα ένα
τόσο φιλόδοξο σχέδιο. Οι ιδρυτικές συνθήκες της ΕΕ δεν κάνουν λόγο για
δημιουργία Ευρωστρατού, αλλά για κάποιες ειδικού τύπου υποδομές (αρ. 41, 43
ΣΕΕ). Ένα επιπλέον πρόβλημα είναι αυτό της χρηματοδότησης, καθώς ήδη τα κράτη
μέλη επιβαρύνονται με δαπάνες στο ΝΑΤΟ, το οποίο δεν θα είναι εύκολο να
καταργηθεί για χάρη ενός πειραματικού ευρωπαϊκού θεσμού.
Επίσης,
η επιχειρησιακή δυνατότητα ενός ενιαίου ευρωπαϊκού στρατού δεν είναι κάτι απλό
όταν υπάρχουν διαφορετικά συμφέροντα των κρατών μελών σε διπλωματικό επίπεδο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό των ευρωτουρκικών σχέσεων. Ένας
ευρωστρατός θα έπρεπε να επέμβει σε μια τουρκική απειλή, όμως πολλά κράτη μέλη
της ΕΕ θα έρχονταν σε δύσκολη θέση αν θα έπρεπε να κινητοποιηθούν στρατιωτικά
εναντίον της Τουρκίας, καθώς ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα ήταν κόντρα στα εθνικά
συμφέροντά τους. Όπως επισημαίνουν πολλοί αναλυτές είναι σαφές ότι θα είναι εξαιρετικά
δύσκολο να αποτελέσουν «ταχεία» και δίχως προβλήματα στρατιωτική δύναμη 27
κράτη με 27 διαφορετικές πολιτικές και συμφέροντα. Το σίγουρο είναι ότι τον
πρώτο και τελευταίο λόγο στον ευρωστρατό θα έχουν οι Γάλλοι και Γερμανοί.