Οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) βρίσκονται στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσπάθειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και τη μετάβαση σε ένα καθαρότερο, βιώσιμο ενεργειακό μέλλον. Η ηλιακή, η αιολική, η υδροηλεκτρική και η γεωθερμική ενέργεια υπόσχονται να απεξαρτήσουν τις κοινωνίες από τα ορυκτά καύσιμα, να μειώσουν τις εκπομπές ρύπων και να ενισχύσουν την ενεργειακή ασφάλεια. Ωστόσο, η ταχύτατη διείσδυσή τους γεννά και νέες προκλήσεις – τεχνικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές.
Τα οφέλη: καθαρή ενέργεια, τοπική αυτάρκεια, οικονομική
προοπτική
Το βασικότερο πλεονέκτημα των ΑΠΕ είναι η παραγωγή
ενέργειας χωρίς εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα (CO₂). Σε μια εποχή που η
παγκόσμια θερμοκρασία αυξάνεται επικίνδυνα, η μείωση των ρύπων αποτελεί
προτεραιότητα. Οι ΑΠΕ προσφέρουν έναν από τους αποτελεσματικότερους τρόπους για
να επιτευχθούν οι στόχοι της Συμφωνίας των Παρισίων και να περιοριστεί η
υπερθέρμανση του πλανήτη.
Επιπλέον, πρόκειται για ενέργεια που παράγεται τοπικά. Η
Ελλάδα, για παράδειγμα, διαθέτει υψηλό αιολικό και ηλιακό δυναμικό, γεγονός που
επιτρέπει την ανάπτυξη ενεργειακής αυτάρκειας, περιορίζοντας τις ακριβές
εισαγωγές φυσικού αερίου και πετρελαίου. Αυτό μεταφράζεται σε μείωση του
ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών και ενίσχυση της ενεργειακής ανεξαρτησίας.
Οι ΑΠΕ δημιουργούν επίσης νέες θέσεις εργασίας σε τομείς
όπως η εγκατάσταση, η συντήρηση και η έρευνα, ενώ προσελκύουν επενδύσεις σε
απομακρυσμένες περιοχές, δίνοντας νέα πνοή σε τοπικές οικονομίες. Στην Ε.Ε.,
υπολογίζεται πως ο κλάδος των ΑΠΕ απασχολεί πάνω από 1,3 εκατομμύρια
εργαζομένους – αριθμός που αναμένεται να αυξηθεί ραγδαία μέσα στην επόμενη
δεκαετία.
Οι προβληματισμοί: αποθήκευση, χωροθέτηση, κοινωνικές
αντιδράσεις
Παρά τα πολλαπλά οφέλη, η ενσωμάτωση των ΑΠΕ στο
ενεργειακό σύστημα δεν είναι χωρίς δυσκολίες. Ένα από τα βασικότερα προβλήματα
είναι η εξάρτηση από τον καιρό. Ο ήλιος δεν λάμπει πάντα, ούτε φυσάει παντού.
Αυτό καθιστά την ενέργεια από ΑΠΕ λιγότερο προβλέψιμη σε σχέση με τις
συμβατικές πηγές.
Η έλλειψη αποθήκευσης είναι επίσης κρίσιμο ζήτημα. Χωρίς
αποδοτικές και προσιτές λύσεις αποθήκευσης ενέργειας – όπως οι μπαταρίες
μεγάλης κλίμακας ή οι υβριδικοί σταθμοί με αντλησιοταμίευση – το πλεόνασμα
ενέργειας που παράγεται κατά τις ηλιόλουστες ή θυελλώδεις μέρες δεν μπορεί να
αξιοποιηθεί πλήρως. Αντιθέτως, σε περιόδους άπνοιας ή συννεφιάς, υπάρχει ανάγκη
για εφεδρικές μονάδες – συνήθως ορυκτές – για την κάλυψη της ζήτησης.
Οι ΑΠΕ είναι …ανανεώσιμες, αλλά υπάρχουν διαφορές μεταξύ
τους και η αξιοποίηση τους θα έπρεπε να είναι διαφορετική.
Πέρα από την κατάληψη συχνά εύφορης γης, τα φωτοβολταϊκά
παρουσιάζουν μια βασική αδυναμία: παράγουν ηλεκτρική ενέργεια μόνο ορισμένες
ώρες της ημέρας. Ο παρακάτω πίνακας από μία πρόσφατη μελέτη της Διανέοσις,
δείχνει ότι η παραγωγή πράσινης ενέργειας κορυφώνεται το μεσημέρι, αλλά η υψηλή
ζήτηση συνεχίζεται μέχρι τα μεσάνυχτα.
Ένα ακόμη πρόβλημα είναι ότι η προσφορά ηλεκτρικής
ενέργειας από τα φωτοβολταϊκά είναι αρκετά μεγαλύτερη τους καλοκαιρινούς μήνες
και μικρότερη- έως και πολύ μικρότερη- το χειμώνα. Σε μέρες μεγάλης ηλιοφάνειας
δημιουργείται υπερπροσφορά, η οποία προκαλεί υπερφόρτωση του συστήματος.
Στην προαναφερθείσα μελέτη της Διανέοσις περιγράφονται τα
μειονεκτήματα των φωτοβολταϊκών και προτείνεται η ανάπτυξη τους «για την κάλυψη
κατά κύριο λόγο των τοπικών αναγκών.κάτι που συνιστά την ιδανική χρήση των
ηλιακών πάνελ (…) Αντίθετα, η ανάπτυξη μεγάλων ή και πολύ μεγάλων μονάδων
ηλεκτροπαραγωγής από φωτοβολταϊκά πάνελ.. υπόκειται σε μεγαλύτερη μεταβλητότητα
(λόγω αυξημένης συγκέντρωσης), απαιτεί σημαντική χωρητικότητα του δικτύου μόνο
για συγκεκριμένες ώρες (η οποία μένει ανεκμετάλλευτη τις υπόλοιπες) και
ταυτόχρονα εξαντλεί τη χωρητικότητα του τοπικού ή συνολικού συστήματος».
Το μέλλον: αποκέντρωση, αποθήκευση, κοινωνική συμμετοχή
Η επιτυχία της ενεργειακής μετάβασης εξαρτάται από την
ικανότητα των κρατών και των κοινωνιών να διαχειριστούν αυτές τις προκλήσεις με
σχεδιασμό, διαφάνεια και τεχνολογική καινοτομία.
Η αποθήκευση ενέργειας αποτελεί κλειδί. Η ανάπτυξη
φθηνότερων, πιο αποδοτικών και ανακυκλώσιμων μπαταριών, αλλά και η δημιουργία
έξυπνων δικτύων (smartgrids) θα επιτρέψουν την καλύτερη ενσωμάτωση των ΑΠΕ και
θα εξομαλύνουν τις διακυμάνσεις στην προσφορά και τη ζήτηση.
Ταυτόχρονα, απαιτείται αποκέντρωση της παραγωγής, με τη
στήριξη ενεργειακών κοινοτήτων, οικιακών φωτοβολταϊκών, και μικρών υβριδικών
συστημάτων σε απομονωμένες περιοχές. Η συμμετοχή των πολιτών στην παραγωγή και
διαχείριση της ενέργειας ενισχύει την αποδοχή, αυξάνει τη διαφάνεια και
περιορίζει τις κοινωνικές αντιδράσεις.
Τέλος, κρίσιμη είναι και η θεσμική θωράκιση της
διαδικασίας χωροθέτησης, με σαφείς κανόνες, περιβαλλοντικές μελέτες και
ουσιαστικό διάλογο με τις τοπικές κοινωνίες. Οι ΑΠΕ δεν πρέπει να επιβληθούν ως
αναγκαστικό «μονόδρομος», αλλά να υιοθετηθούν ως κοινή επιλογή για ένα βιώσιμο
αύριο.
Ένας κόσμος σε μετάβαση
Οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας αποτελούν θεμέλιο της
παγκόσμιας απανθρακοποίησης. Το στοίχημα όμως δεν είναι μόνο τεχνολογικό, αλλά
και κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό. Η πρόκληση είναι να οικοδομήσουμε ένα
νέο ενεργειακό μοντέλο: καθαρό, δίκαιο και συμμετοχικό.
Σε αυτόν τον κόσμο που αλλάζει, οι ΑΠΕ δεν είναι απλώς
μία επιλογή. Είναι το μέλλον. Το πώς θα φτάσουμε εκεί, όμως, παραμένει ανοιχτό
ζήτημα – και εξαρτάται από εμάς.