Μαργαρίτα Φράγκου
Εδώ και δεκαετίες οι περισσότεροι καπνιστές θεωρούν ότι το φίλτρο στο τσιγάρο τους μειώνει τους κινδύνους του καπνίσματος. Η εικόνα αυτή όμως, όπως δείχνουν οι έρευνες, απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Τα λεγόμενα τα φίλτρα , όχι μόνο δεν προστατεύουν από τον καρκίνο του πνεύμονα και άλλες παθήσεις που προκαλεί το κάπνισμα, αλλά μπορεί να ενισχύουν τους κινδύνους. Και, σαν να μην έφτανε αυτό, αποτελούν και μια από τις πιο διαδεδομένες πηγές πλαστικής ρύπανσης στον πλανήτη.
Μια «καινοτομία» δημοσίων σχέσεων
Τα φίλτρα εμφανίστηκαν μαζικά στις αρχές της δεκαετίας του 1950, σε μια εποχή που η κοινωνία άρχιζε να συνδέει το κάπνισμα με τον καρκίνο. Η βιομηχανία του καπνού δεν προσπάθησε να κάνει τα τσιγάρα ασφαλέστερα· επιχείρησε να τα παρουσιάσει ως τέτοια. Το φίλτρο, από πλαστικό οξικό άλας της κυτταρίνης, ήταν το ιδανικό εργαλείο μάρκετινγκ: πρόσφερε μια ψευδαίσθηση προστασίας χωρίς να μειώνει την τοξικότητα. Στην πραγματικότητα, κάνοντας τον καπνό πιο «μαλακό» και ευκολότερο στην εισπνοή, τα φίλτρα διευκόλυναν τις βαθύτερες εισπνοές, αυξάνοντας ενδεχομένως τα περιστατικά καρκίνου του πνεύμονα.
Σήμερα, περισσότερο από 70 χρόνια μετά, η πλειονότητα των καπνιστών συνεχίζει να πιστεύει ότι το φίλτρο μειώνει τις βλάβες. Η ψευδαίσθηση αυτή παραμένει ένα από τα πιο επιτυχημένα τεχνάσματα της καπνοβιομηχανίας.
Από τον πνεύμονα στη θάλασσα
Το πρόβλημα όμως δεν σταματά στην υγεία. Τα τσιγαρόφιλτρα είναι μια τεράστια πηγή ρύπανσης. Υπολογίζεται ότι 4,5 τρισεκατομμύρια αποτσίγαρα πετιούνται κάθε χρόνο, δημιουργώντας περίπου 800.000 τόνους πλαστικών αποβλήτων. Οι ίνες του οξικού άλατος δεν αποσυντίθενται βιολογικά· διασπώνται σε μικροπλαστικά που καταλήγουν στα ποτάμια και στους ωκεανούς. Έτσι, το πιο κοινό σκουπίδι στις παραλίες του κόσμου δεν είναι τα πλαστικά μπουκάλια ή οι σακούλες, αλλά τα φίλτρα τσιγάρων.
Την ώρα που η διεθνής κοινότητα έχει απαγορεύσει ή περιορίσει άλλα πλαστικά μιας χρήσης, όπως οι σακούλες και τα καλαμάκια, τα φίλτρα παραμένουν εκτός ρύθμισης. Μερικές καπνοβιομηχανίες προσπαθούν να προωθήσουν «βιοδιασπώμενα» φίλτρα, όμως και αυτά δεν προσφέρουν κανένα όφελος για την υγεία και συνεχίζουν να μολύνουν το περιβάλλον. Πρόκειται για μια ακόμη τακτική «πράσινου ξεπλύματος».
Η συζήτηση για την απαγόρευση
Η απαγόρευση των φίλτρων επανέρχεται όλο και πιο έντονα στο τραπέζι. Η Σύμβαση-Πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Καταπολέμηση του Καπνίσματος ήδη αποθαρρύνει μέτρα που ενισχύουν την ψευδαίσθηση μείωσης κινδύνου και τα φίλτρα ανήκουν ξεκάθαρα σε αυτή την κατηγορία.
Η απαγόρευσή τους θα είχε τριπλό όφελος:
Θα κατέρριπτε την αυταπάτη ότι το κάπνισμα μπορεί να γίνει «ασφαλές».
Θα έκανε τα τσιγάρα λιγότερο ελκυστικά, μειώνοντας έτσι την κατανάλωση.
Θα εξάλειφε μια από τις μεγαλύτερες πηγές ρύπανσης πλαστικού στον πλανήτη.
Παραδείγματα υπάρχουν. Στην Καλιφόρνια, η κομητεία Σάντα Κρουζ αποφάσισε το 2024 την πλήρη απαγόρευση των τσιγαρόφιλτρων, ανοίγοντας τον δρόμο για παρόμοιες πρωτοβουλίες αλλού.
Το διεθνές πλαίσιο
Τον Αύγουστο του 2025, στη Γενεύη, πραγματοποιήθηκε παγκόσμια διάσκεψη με αντικείμενο τη σύνταξη της πρώτης δεσμευτικής συνθήκης του ΟΗΕ για την πλαστική των πλαστικών. Αν και το προσχέδιο περιλαμβάνει τα φίλτρα τσιγάρων, τα κατατάσσει σε παράρτημα που αφήνει περιθώρια για εθελοντικούς περιορισμούς, αντί για καθολική απαγόρευση. Ορισμένοι φορείς υγείας και περιβάλλοντος, όπως η StopTobaccoPollutionAlliance και η Action on Smoking and Health, ζητούν αυστηρότερη στάση: ένταξη όλων των φίλτρων στην κατηγορία που προβλέπει πλήρη και υποχρεωτική απαγόρευση.
Ένα μέτρο με ουσιαστικό και συμβολικό βάρος
Φυσικά, η απαγόρευση των φίλτρων δεν θα εξαφανίσει μονομιάς το κάπνισμα, ούτε θα λύσει το πρόβλημα των πλαστικών αποβλήτων, παρατηρεί το The Conversation. Θα αποτελέσει όμως ένα κρίσιμο βήμα, που συνδέει τη δημόσια υγεία με την περιβαλλοντική προστασία. Ένα σαφές μήνυμα ότι τα παραπλανητικά προϊόντα της καπνοβιομηχανίας δεν έχουν θέση σε μια κοινωνία που θέλει να προστατεύσει τους πολίτες και τον πλανήτη της.
Αν οι κυβερνήσεις κατάφεραν να απαγορεύσουν καλαμάκια και πλαστικά μπουκάλια, γιατί όχι και τα τσιγαρόφιλτρα; Η στιγμή είναι κατάλληλη. Και η απάντηση, απλή: πρόκειται για ένα προϊόν άχρηστο και βλαβερό.