Μαργαρίτα Φράγκου
Τα τελευταία χρόνια, η τεστοστερόνη έχει αναδειχθεί σε μια νέα «μαγική λύση» για γυναίκες μέσης ηλικίας που βιώνουν μείωση της σεξουαλικής επιθυμίας. Αν και η ορμόνη αυτή συνδέεται κυρίως με τους άνδρες, η επιστήμη επιβεβαιώνει πως παίζει καθοριστικό ρόλο και στη γυναικεία λίμπιντο.
Ωστόσο, η αυξανόμενη χρήση της –συχνά σε δόσεις πολύ υψηλότερες από τις ιατρικά συνιστώμενες– έχει προκαλέσει έντονη συζήτηση, ανησυχία και, όπως χαρακτηριστικά είπε μια ειδικός, «η τεστοστερόνη έχει γίνει σχεδόν θρησκεία».
Η δημοσιογράφος Susan Dominus, γράφοντας στο New York Times Magazine, καταγράφει μια εκρηκτική τάση: όλο και περισσότερες γυναίκες στα 40 και 50 τους πειραματίζονται με τεστοστερόνη για να ανακτήσουν τη σεξουαλική τους ενέργεια, την αυτοπεποίθηση και τη σωματική τους ζωντάνια.
Πολλές από αυτές φτάνουν σε επίπεδα ορμόνης που ποτέ δεν είχαν φυσιολογικά, μερικές ακόμη και σε τιμές που συναντώνται σε έφηβα αγόρια. Το αποτέλεσμα, λένε, είναι εντυπωσιακό: επιστροφή της επιθυμίας, ενέργεια, αυξημένος μυϊκός τόνος. Όμως, δεν ανταποκρίνονται όλες το ίδιο, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις εμφανίζονται ανεπιθύμητες παρενέργειες όπως τριχόπτωση ή μεταβολές στη φωνή.
Το ιατρικό πλαίσιο και τα όρια της έρευνας
Η τεστοστερόνη μειώνεται φυσιολογικά με την ηλικία, αλλά στις γυναίκες η πτώση είναι πιο απότομη μετά την εμμηνόπαυση. Οι μελέτες δείχνουν ότι η αποκατάσταση των επιπέδων της στα επίπεδα που υπήρχαν στα τέλη της δεκαετίας των 30 –με δόσεις δηλαδή χαμηλές και προσεκτικά ελεγχόμενες– μπορεί να ενισχύσει τη λίμπιντο χωρίς σημαντικούς κινδύνους.
Το 2019, διεθνείς ιατρικές οδηγίες ενέκριναν τη χρήση μικρών δόσεων τεστοστερόνης για γυναίκες που βρίσκονται μετά την εμμηνόπαυση με χαμηλή επιθυμία, εφόσον έχουν αποκλειστεί άλλες αιτίες, όπως η κόπωση ή προβλήματα στη σχέση.
Παρ’ όλα αυτά, η Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) δεν έχει εγκρίνει ακόμη κανένα προϊόν τεστοστερόνης για γυναίκες, επικαλούμενη την έλλειψη μακροχρόνιων δεδομένων και ερευνών ασφάλειας, αν και για τους άνδρες βέβαια έχει εγκρίνει δεκάδες προϊόντα από τη δεκαετία του 1950.
Η απουσία εγκεκριμένου σκευάσματος δημιουργεί ένα νομικό και πρακτικό κενό. Πολλές γυναίκες είτε αγοράζουν ανδρικά προϊόντα μειώνοντας τη δόση στο ένα δέκατο, είτε απευθύνονται σε φαρμακεία παρασκευής (compounding pharmacies) για να αναζητήσουν εξατομικευμένες φόρμουλες.
Σε κάθε περίπτωση, το κόστος βαρύνει τις ίδιες, καθώς οι ασφαλιστικές εταιρείες δεν καλύπτουν θεραπείες χωρίς έγκριση. Έτσι, η αγορά έχει ανοίξει για κλινικές «ευεξίας» και ιατρεία αντιγήρανσης, που χορηγούν τεστοστερόνη σε πολύ μεγαλύτερες ποσότητες, υποσχόμενα «αναγέννηση» της επιθυμίας και της ζωτικότητας.
Οι υψηλές δόσεις και οι παρενέργειες
Εκεί ξεκινά και η ανησυχία. Ορισμένες γυναίκες λαμβάνουν δόσεις που ανεβάζουν την ορμόνη τρεις ή και τέσσερις φορές πάνω από τα φυσιολογικά όρια. Η εμπειρία, όπως περιγράφουν, μπορεί να είναι μεταμορφωτική: έντονη επιθυμία, ψυχική ευφορία, αίσθηση δύναμης και συγκέντρωσης. Μερικές ανέφεραν ότι ένιωσαν τόση ενέργεια ώστε αποφάσισαν να σπουδάσουν ξανά ή να αλλάξουν καριέρα. Άλλες, ωστόσο, βίωσαν υπερδιέγερση, ευερεθιστότητα ή επιθετικότητα.
Ταυτόχρονα, οι παρενέργειες δεν είναι πάντα αναστρέψιμες. Η τριχόπτωση, η τριχοφυΐα στο πρόσωπο, η βαριά φωνή ή η διόγκωση της κλειτορίδας μπορεί να παραμείνουν μόνιμες. Ένα δημοφιλές σκεύασμα, το εμφύτευμα-«σπυρί» τεστοστερόνης που τοποθετείται κάτω από το δέρμα, απελευθερώνει την ορμόνη για τρεις μήνες ή περισσότερο, πράγμα που σημαίνει ότι αν προκύψουν ανεπιθύμητες αντιδράσεις, δεν υπάρχει τρόπος άμεσης διακοπής.
Οι ειδικοί υπογραμμίζουν πως δεν υπάρχουν επαρκείς, μακροχρόνιες έρευνες για την ασφάλεια των υψηλών δόσεων. Παρότι μικρές μελέτες δείχνουν ότι η τεστοστερόνη σε ελεγχόμενες ποσότητες μπορεί να έχει και άλλα οφέλη –όπως βελτίωση στη διάθεση, τη συγκέντρωση ή τη μυϊκή δύναμη–, τα δεδομένα είναι ακόμη ασαφή. «Δεν είναι φάρμακο αντιγήρανσης», τονίζει η Στέφανι Φόμπιον, διευθύντρια του Κέντρου Υγείας Γυναικών της Mayo Clinic. «Η μόνη επιστημονικά τεκμηριωμένη δράση της είναι η ενίσχυση της λίμπιντο και ακόμη κι αυτό δεν λύνει προβλήματα σχέσης ή επικοινωνίας».
Ανάμεσα στην επιστήμη και την επιθυμία
Η συζήτηση για την τεστοστερόνη αναδεικνύει κάτι βαθύτερο: την επιθυμία πολλών γυναικών να ανακτήσουν τον έλεγχο του σώματός τους, της ενέργειας και της σεξουαλικότητάς τους μετά τα 40. Σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να συνδέει τη γυναικεία ελκυστικότητα με τη νεότητα, η τεστοστερόνη προσφέρεται ως υπόσχεση «αναζωογόνησης» αλλά είναι και πεδίο αχαρτογράφητων κινδύνων.
Η τεστοστερόνη υπόσχεται επιστροφή στη ζωτικότητα, αλλά απαιτεί προσοχή, ιατρική καθοδήγηση και επίγνωση ότι η σεξουαλική επιθυμία δεν είναι απλώς θέμα ορμονών, αλλά και σχέσης, επικοινωνίας και αυτογνωσίας.