Μαργαρίτα Φράγκου
Πώς κατάφεραν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι να υψώσουν τα πιο εμβληματικά μνημεία του κόσμου χωρίς μηχανήματα, γερανούς και μεταλλικά εργαλεία; Το ερώτημα απασχολεί επιστήμονες, μαθητές και λάτρεις της ιστορίας εδώ και δεκαετίες.
Κι όμως, πίσω από το μυστήριο κρύβεται μια εντυπωσιακή ιστορία τεχνικής εξέλιξης, της ανθρώπινης οργάνωσης και μιας μεθοδικής προσπάθειας που κράτησε αιώνες.
Η Αίγυπτος της τρίτης χιλιετίας π.Χ. δεν είχε σιδερένια εργαλεία, οι τεχνίτες της χρησιμοποιούσαν ακόμη χαλκό και μπρούντζο. Παρ’ όλα αυτά, δημιούργησαν μνημεία που ακόμη και σήμερα θα απαιτούσαν εξαιρετικό σχεδιασμό.
Οι μεγάλες πυραμίδες της Γκίζας, έργα των φαραώ Χέοπα, Χεφρήνου και Μυκερίνου, αποτελούν το αποκορύφωμα μιας δημιουργικότητας που εξελίχθηκε μέσα στα χρόνια.
Στον δρόμο για την τέλεια πυραμίδα
Η οικοδόμηση των πυραμίδων δεν ξεκίνησε ξαφνικά. Προηγήθηκαν εκατοντάδες χρόνια δοκιμών. Ο Μασταμπάς, ο ορθογώνιος τάφος με κεκλιμένους τοίχους, αποτέλεσε το πρώτο βήμα. Το 2630 π.Χ., ο φαραώ Ζόσερ ανέθεσε στον αρχιτέκτονα Ίμχοτεπ να χτίσει μια μνημειώδη εκδοχή. Έτσι προέκυψε η πρώτη κλιμακωτή πυραμίδα στη Σαχάρα, μια σειρά από επίπεδα που υψώνονται το ένα πάνω στο άλλο.
Στον επόμενο αιώνα, ο Σνεφρού έφτασε πιο κοντά στην ιδανική μορφή. Η περίφημη «Κεκλιμένη Πυραμίδα» απέδειξε ότι το εγχείρημα ήταν εφικτό, αλλά οι υπολογισμοί δεν ήταν ακόμη ακριβείς. Το ανώτερο τμήμα της αλλάζει ξαφνικά κλίση, δείχνοντας ότι οι μηχανικοί χρειάστηκε να διορθώσουν την αρχική γωνία για να αποφύγουν την κατάρρευση. Η αμέσως επόμενη προσπάθεια, η Κόκκινη Πυραμίδα, ήταν άψογη: λείες πλευρές και σταθερή δομή που αποτέλεσε το πρότυπο για την Πυραμίδα του Χέοπα.
Πηγή: Unsplash
Χιλιάδες εργάτες, αλλά όχι σκλάβοι
Αν και ο λαϊκός μύθος επιμένει ότι οι πυραμίδες χτίστηκαν από σκλάβους, τα τεκμήρια των αρχαιολόγων δείχνουν το αντίθετο. Περίπου 10.000 εργάτες εργάζονταν κάθε εποχή στην κατασκευή των μνημείων της Γκίζας, ζώντας σε προσωρινούς οικισμούς με καλή σίτιση και ιατρική φροντίδα. Στα οστά ζώων που βρέθηκαν στα μαγειρεία των οικισμών φαίνεται ότι το κρέας ήταν βασικό μέρος της διατροφής τους, κάτι που δεν θα ίσχυε για τους δούλους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήταν ελεύθεροι Αιγύπτιοι, οργανωμένοι σε εξειδικευμένα συνεργεία: λατόμοι, μεταφορείς, τεχνίτες, εργάτες που τοποθετούσαν τους ογκόλιθους με ακρίβεια. Την όλη διαδικασία συντόνιζαν γραφείς, αρχιτέκτονες και υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι. Η πυραμίδα ήταν τελικά ένα τεράστιο κρατικό έργο που απαιτούσε την κινητοποίηση σημαντικού μέρους των πόρων της χώρας.
Πηγή: Unsplash
Απίστευτη ακρίβεια χωρίς εργαλεία υψηλής τεχνολογίας
Το πρώτο και πιο κρίσιμο βήμα ήταν η ευθυγράμμιση της βάσης. Οι μηχανικοί της εποχής κατάφεραν να επιτύχουν απόκλιση μικρότερη από ένα εκατοστό μια τεχνική ακρίβεια που σήμερα επιτυγχάνεται με λέιζερ. Πιθανότατα χρησιμοποίησαν τεχνητές δεξαμενές γεμάτες νερό, ώστε η επιφάνεια να δείχνει το απόλυτο επίπεδο.
Η ασβεστόλιθος προερχόταν από λατομεία της περιοχής, ενώ για τα εξωτερικά τοιχώματα χρησιμοποιούσαν λευκότερο, υψηλής ποιότητας ασβεστόλιθο από κοντινή περιοχή. Ο γρανίτης, που χρησιμοποιήθηκε σε εσωτερικά δωμάτια όπως η «Μεγάλη Αίθουσα» της Πυραμίδας του Χέοπα, προερχόταν από το Ασουάν, 800 χιλιόμετρα νοτιότερα.
Πώς μετέφεραν και ύψωσαν τους γιγάντιους ογκόλιθους;
Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι το μεγαλύτερο μέρος της μεταφοράς έγινε μέσω καναλιών που συνέδεαν τα λατομεία με τον Νείλο. Από εκεί, οι ογκόλιθοι φορτώνονταν σε ξύλινες πλατφόρμες, έπλεαν κοντά στο εργοτάξιο και στη συνέχεια σύρονταν στην ξηρά.
Στην άμμο, οι εργάτες χρησιμοποιούσαν ξύλινους κυλίνδρους και μεγάλους έλκηθρα. Ένα εντυπωσιακό εύρημα: σε μια τοιχογραφία εικονίζεται εργάτης να ρίχνει νερό μπροστά από το έλκηθρο, μειώνοντας έτσι τη τριβή στο μισό. Πειράματα σύγχρονων μηχανικών επιβεβαίωσαν ότι αυτή η πρακτική ήταν εξαιρετικά αποτελεσματική.
Για την ανύψωση των εκατοντάδων χιλιάδων ογκόλιθων, χρησιμοποιήθηκε ένα σύστημα από ράμπες. Οι αρχαιολόγοι έχουν προτείνει διάφορους τύπους: ευθείες, σε ζιγκ-ζαγκ, σε σπείρα γύρω από το κτίσμα. Καμία θεωρία από μόνη της δεν εξηγεί όλη τη διαδικασία· φαίνεται ότι οι Αιγύπτιοι συνδύασαν ράμπες με μοχλούς και αντίβαρα.
Πηγή: Unsplash
Ένα μυστήριο αιώνων
Παρά τις τεράστιες προόδους της αιγυπτιολογίας, δεν γνωρίζουμε ακόμα όλες τις λεπτομέρειες. Το διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα ScanPyramids εξετάζει την Πυραμίδα του Χέοπα με θερμική απεικόνιση και κοσμικές ακτίνες για να εντοπίσει κρυφές κοιλότητες και πιθανές ενδείξεις των μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν.
Κι όμως, ακόμη και χωρίς πλήρεις απαντήσεις, οι πυραμίδες αφήνουν άφωνους όσους τις αντικρίζουν. Είναι μνημεία όχι μόνο αρχιτεκτονικής δεξιοτεχνίας αλλά και ανθρώπινης επιμονής: χιλιάδες εργάτες, δεκαετίες δουλειάς, ατελείωτες δοκιμές και λάθη, μέχρι που ο άνθρωπος κατάφερε να νικήσει τη βαρύτητα, χωρίς μηχανές.
Οι πυραμίδες είναι η απόδειξη ότι ο πολιτισμός μπορούσε να γεννήσει θαύματα πολύ πριν την εποχή της τεχνολογίας. Και ίσως εκεί κρύβεται η μεγαλύτερη γοητεία τους: στο ότι ακόμη και σήμερα, 4.500 χρόνια αργότερα, συνεχίζουν να αντιστέκονται στη φθορά και στο μυστήριο.