Μαριάνθη Πελεβάνη
Τι σχέση έχει η κοινωνική απελευθέρωση με την αποστολή της Εκκλησίας; Οφείλει να ενδιαφέρεται η Εκκλησία ως θεσμός και κυρίως ως κοινότητα πιστών, για τα κόμματα, τις πολιτικές ιδεολογίες, τα οικονομικοκοινωνικά συστήματα και την αλλαγή τους ή πρέπει να κρατά ίσες αποστάσεις; Αν ο Χριστιανισμός είναι η αγάπη για τον άλλον, το «ξένο» σύμφωνα με το πνεύμα του Ευαγγελίου, μπορεί κάποιος που θέλει να είναι χριστιανός να είναι και ρατσιστής, εθνικιστής, φοβικός σε ανθρώπους – όπως κι αν θέλουν αυτοί να βιώνουν σεξουαλικά την ύπαρξή τους – ή δεν γίνεται παρά να είναι ανυπάκουος, δυσπροσάρμοστος, επαναστάτης; Ένας χριστιανός που κάνει μόνο το σταυρό του ή υψώνει και την γροθιά του είναι το θέλημα του Θεού; Τα θύματα της ιστορίας, οι καταπιεσμένοι του κόσμου, δικαιούνται και δικαιολογούνται στη βία για την ανάγκη της απελευθέρωσης και του επίγειου παραδείσου; Που συναντιέται η χριστιανική μαρτυρία με τα κοινωνικά κινήματα;
Σε αυτά τα ερωτήματα και τους προβληματισμούς επιχειρεί,
και κατά τη γνώμη μου πετυχαίνει να απαντήσει ο Θανάσης Παπαθανασίου, εκλεκτός
Θεολόγος, αν. Καθηγητής της Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθήνας και
διευθυντής του θεολογικού περιοδικού Σύναξη στο βιβλίο του «Όψη – Τόπση – Κόψη»
(εκδόσεις Manifesto, 2025).
«Όψη – Τόπση – Κόψη»
Ο τίτλος του βιβλίου είναι και το τρίπτυχο της κεντρικής
του ιδέας.
Η «όψη» αναφέρεται στο ανθρώπινο πρόσωπο ως σωματική και
υπαρξιακή πραγματικότητα, σε αυτό που βλέπουμε και αυτό που δεν βλέπουμε με την
πρώτη ματιά. Η όψη ολοκληρώνεται ως σημείο συνάντησης ιερής με τον άλλο, με τον
συνάνθρωπο, με το θαύμα της ανθρώπινης ύπαρξης, με το Θεό.
Η «Τόπση» είναι μια συμβολική μορφή, μια μικρή μαύρη
σκλάβα από το κλασικό μυθιστόρημα Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά. Η ιστορία της
αντιπροσωπεύει τη μετάβαση από την ανθρώπινη ταπείνωση στην απελευθέρωση και
την ανθρώπινη αξιοπρέπεια εν μέσω κοινωνικών αδικιών κι αγώνων.
Η «κόψη» σημαίνει τη δυνατότητα παρέμβασης, μετακίνησης,
αμφισβήτησης και πάλης ενάντια στο άδικο, με άλλα λόγια, το πώς η ανθρώπινη
ύπαρξη (όψη) παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται πρόσωπο, σηκώνει κεφάλι
(Τόπση) και γίνεται ικανή να σπάσει κανονικότητες, να αλλάξει τον κόσμο.
Ο Παπαθανασίου θέτει ένα καίριο ερώτημα: Μπορείς να μιλάς
για αγάπη και δικαιοσύνη χωρίς να ενοχλείς κανέναν; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη:
όχι. Επικαλούμενος πατερικά κείμενα, χριστιανικές μαρτυρίες και το
«απελευθερωτικό νεύρο του Ευαγγελίου» καταδεικνύει πως η αναμέτρηση των
χριστιανών με το κοινωνικό κακό είναι ουσιώδες μέρος της εκκλησιαστικής
αποστολής, είναι στάση ζωής που απορρέει από την χριστιανική ταυτότητα.
Άνθρωποι και στοχασμοί, παραδείγματα
Περιδιαβαίνει στο στοχασμό χριστιανών και διανοητών με
όραμα την κοινωνική απελευθέρωση… από τον Κινγκ και τον Αναστάσιο έως τον
Καστοριάδη και τον ενεργό και πάντα μάχιμο Σάββα Μιχαήλ, εστιάζοντας όμως
κυρίως στον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και τον Καμίλο Τόρες.
Και οι δυο, χριστιανοί, κοινωνικοί επαναστάτες, ορμώμενοι
από την αγάπη και όχι το μίσος, οραματιστές κι αγωνιστές για έναν άλλο δίκαιο
και χωρίς αποκλεισμούς κόσμο, ωστόσο με μια διαφορά, που όχι μόνο δεν
παραβλέπει ο συγγραφέας, αλλά αντίθετα φωτίζει και διερευνά, υποθέτω σκανδαλίζοντας
ιερά και όσια πολλών συναδέλφων του. Κοινωνική απελευθέρωση με βία ή με μη βία;
Για τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ που ξεκίνησε ως εφημέριος
μιας μαύρης ενορίας Βαπτιστών κι αναδείχτηκε ηγέτης της Μαύρης Δύναμης, του
Αφροαμερικανικού Κινήματος, εκκοσμίκευση κι έκπτωση της πνευματικότητας είναι
όχι η πολιτική ευαισθησία των χριστιανών, αλλά αντιθέτως η άρνησή τους να
σταθούν και να αγωνιστούν στο πλάι των θυμάτων του κοινωνικού συστήματος. Για
τον Κινγκ επιβάλλεται η ρήξη με το κοινωνικό κακό, ρήξη η οποία οφείλει να
ξεχωρίζει σε κάθε συγκυρία ποιοι είναι οι θύτες και ποιοι τα θύματα και με
τρόπο ειρηνικό να παλεύει για την ανατροπή. Πρέπει να είμαστε «δυπροσάρμοστοι»
στις δομές της εξουσίας, προέτρεπε.
Η μη βία του Κινγκ δεν ήταν παθητικότητα, δεν ήταν περιστασιακή
«καλοσύνη», δεν ήταν ουδέτερη. Ήταν συγκρουσιακή στάση, που εξέθετε την αδικία,
ανάγκαζε την εξουσία να φανεί βίαιη, ρίσκαρε αίμα, φυλακή, θάνατο.
Όμως ποιος μιλά για βία; Από ποια θέση; Ποιος ήδη
υφίσταται βία «νόμιμη» και αόρατη; Στη συνείδηση του Καμίλο Τόρες, Κολομβιανού
καθολικού ιερέα, μορφή που σημάδεψε την ιστορία του επαναστατικού κινήματος στη
Λατινική Αμερική και από τους εμπνευστές της Θεολογίας της Απελευθέρωσης, η
χριστιανική πίστη βιώνεται ως η μήτρα της εξέγερσης. Για τον Τόρες, η σύγκρουση
του πιστού με την αδικία γίνεται λόγω της πίστης του και όχι παρά την πίστη
του. Μάλιστα η σύγκρουση αυτή μπορεί να φτάσει και στην επαναστατική βία, τη
βίαιη κατάληψη της εξουσίας, αρκεί η βία να μην είναι ατομική, ή κάποιας
πεφωτισμένης πρωτοπορίας.
Ένας άδικος κόσμος δεν μπορεί να είναι ειρηνικός, κήρυττε
μεταξύ άλλων ο Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος Γιαννουλάτος.
Η ιστορία του χριστιανισμού είναι γεμάτη από φωτεινές
παραγράφους αλλά κι από άθλιες σελίδες, όπως λέει κι ο Παπαθανασίου. Ο
Χριστιανισμός δεν είναι ηθικός καθωσπρεπισμός, ούτε πνευματική απόσυρση, πόσο
μάλλον εθελοδουλεία, υποταγή και συστράτευση με τους θύτες της ιστορίας. Είναι
έκθεση, ρίσκο και σύγκρουση με την αδικία.
Ο συγγραφέας και θεολόγος κλείνει με μια μια προτροπή κι
ευχή… για διάλογο της χριστιανικής πίστης με τα σύγχρονα κινήματα κι αιτήματα
για δικαιοσύνη και απελευθέρωση, αλλά και για ένα αντάμωμα στοχασμών όπως των
Κινκγ, Τόρες, Αναστάσιου, άγιου Γρηγόριου Νύσση, Καστοριάδη, Σάββα Μιχαήλ και
όσων έχουν έγνοια για την ανθρωπιά, για τη «μεγάλη επανεκκίνηση».