Μαργαρίτα Φράγκου
Η αναισθησία παραμένει ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ένας άνθρωπος περνά από την πλήρη εγρήγορση στην απόλυτη απουσία συνείδησης, χωρίς πόνο και χωρίς μνήμη. Παρά τη μακρόχρονη χρήση της, ωστόσο, οι επιστήμονες εξακολουθούν να μην κατανοούν πλήρως πώς ακριβώς λειτουργεί στον εγκέφαλο.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό
περιοδικό Cell Reports έρχεται να δώσει σημαντικές απαντήσεις. Οι ερευνητές
διαπίστωσαν ότι διαφορετικά αναισθητικά φάρμακα, παρά τις διαφορετικές χημικές
τους ουσίες, επηρεάζουν τον εγκέφαλο με έναν κοινό τρόπο: αποσταθεροποιούν τη
δραστηριότητά του.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε μακάκους, ένα είδος
πρωτευόντων θηλαστικών που χρησιμοποιείται συχνά στη νευροεπιστημονική έρευνα
λόγω της ομοιότητας του εγκεφάλου τους με τον ανθρώπινο.
Οι επιστήμονες μελέτησαν τρία ευρέως χρησιμοποιούμενα
αναισθητικά: την προποφόλη, την κεταμίνη και τη δεξμεδετομιδίνη. Αν και τα
φάρμακα αυτά δρουν σε διαφορετικά μοριακά συστήματα του εγκεφάλου, το τελικό
αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακά παρόμοιο.
Σύμφωνα με τον νευροεπιστήμονα Earl Miller, έναν από τους
συγγραφείς της μελέτης, η αναισθησία δεν «απενεργοποιεί» απλώς τον εγκέφαλο.
Αντίθετα, αλλάζει τη δυναμική του, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν
μεταξύ τους οι νευρώνες.
Όταν είμαστε ξύπνιοι, ο εγκέφαλος χαρακτηρίζεται από μια
έντονη και σταθερή ροή ηλεκτρικής δραστηριότητας. Τα σήματα μεταδίδονται
γρήγορα μεταξύ διαφορετικών περιοχών, δημιουργώντας μοτίβα που μπορούν να
καταγραφούν μέσω του ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος. Αυτή η οργανωμένη δραστηριότητα
επιτρέπει τη λειτουργία της σκέψης, της αντίληψης και, τελικά, της συνείδησης.
Όμως, υπό την επίδραση της αναισθησίας, αυτή η ισορροπία
διαταράσσεται. Οι ερευνητές τοποθέτησαν ηλεκτρόδια απευθείας στον εγκέφαλο των
ζώων, επιτρέποντας ακριβέστερη παρακολούθηση της δραστηριότητας. Παρατήρησαν
ότι, καθώς τα αναισθητικά άρχιζαν να δρουν, τα εγκεφαλικά μοτίβα γίνονταν
λιγότερο σταθερά και πιο ευάλωτα σε διαταραχές.
Για να εξετάσουν αυτή την ευαισθησία, οι επιστήμονες
εισήγαγαν εξωτερικά ερεθίσματα, όπως ήχους. Σε έναν ξύπνιο εγκέφαλο, τέτοιες
παρεμβολές προκαλούν μόνο προσωρινές αλλαγές. Ο εγκέφαλος «επανέρχεται»
γρήγορα, όπως μια σβούρα που συνεχίζει να περιστρέφεται παρά τα μικρά
χτυπήματα.
Αντίθετα, στον αναισθητοποιημένο εγκέφαλο, η αντίδραση
ήταν πολύ διαφορετική. Ο εγκέφαλος έμοιαζε με μια σβούρα που περιστρέφεται αργά
και χάνει εύκολα την ισορροπία της.
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα ήταν ότι αυτή η
αποσταθεροποίηση εμφανίστηκε ανεξάρτητα από το ποιο αναισθητικό
χρησιμοποιήθηκε. Σύμφωνα με τον αναισθησιολόγο Ben Palanca, το γεγονός ότι τόσο
διαφορετικά φάρμακα οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα υποδηλώνει ότι η απώλεια
συνείδησης ίσως σχετίζεται με έναν κοινό μηχανισμό: τη διαταραχή της
επικοινωνίας μεταξύ των νευρώνων.
Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού δεν είναι απλώς
ακαδημαϊκό ζήτημα. Έχει άμεσες πρακτικές εφαρμογές στην ιατρική. Σήμερα, οι
γιατροί παρακολουθούν κυρίως βασικές ζωτικές λειτουργίες, όπως ο καρδιακός
ρυθμός και η αναπνοή, για να εκτιμήσουν το βάθος της αναισθησίας. Ωστόσο, η
άμεση παρακολούθηση της εγκεφαλικής δραστηριότητας θα μπορούσε να προσφέρει
πολύ πιο ακριβείς πληροφορίες.
Ο καθηγητής Emery Brown υποστηρίζει εδώ και χρόνια τη
χρήση της ηλεκτροεγκεφαλογραφίας κατά τη διάρκεια των χειρουργείων. Με τη
βοήθειά της, οι γιατροί θα μπορούσαν να προσαρμόζουν τις δόσεις των
αναισθητικών με μεγαλύτερη ακρίβεια, μειώνοντας τον κίνδυνο παρενεργειών.
Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, η πρακτική αυτή κερδίζει
έδαφος. Όπως σημειώνει ο ερευνητής Darren Hight, παρατηρείται μια «αναγέννηση»
του ενδιαφέροντος για την παρακολούθηση της εγκεφαλικής δραστηριότητας όταν ο
οργανισμός είναι σε κατάσταση αναισθησίας.
Η δυνατότητα πιο εξατομικευμένης χορήγησης αναισθητικών
αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της σύγχρονης ιατρικής. Αν οι γιατροί
μπορούν να εντοπίζουν με ακρίβεια πότε ο εγκέφαλος εισέρχεται σε κατάσταση
ασυνειδησίας, θα μπορούν να χρησιμοποιούν μικρότερες ποσότητες φαρμάκων,
μειώνοντας τις επιπλοκές και επιταχύνοντας την ανάρρωση των ασθενών.
Πέρα όμως από την κλινική σημασία, η έρευνα αυτή αγγίζει
ένα από τα μεγαλύτερα φιλοσοφικά και επιστημονικά ερωτήματα: τι είναι η
συνείδηση; Αν διαφορετικά φάρμακα οδηγούν σε μια κοινή κατάσταση ασυνειδησίας
στον εγκέφαλο, τότε ίσως οι επιστήμονες βρίσκονται πιο κοντά στην κατανόηση των
βασικών μηχανισμών που τη δημιουργούν.
Η αναισθησία, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα εργαλείο της
ιατρικής. Είναι και ένα «παράθυρο» στον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου και της
ανθρώπινης εμπειρίας. Και όσο η επιστήμη συνεχίζει να αποκαλύπτει τα μυστικά
της, τόσο πιο κοντά ερχόμαστε στην κατανόηση του ίδιου μας του εαυτού.