Ελένη Καρασαββίδου
Με αφορμή τα επεισόδια που συνέβησαν για μια ακόμη φορά στο ΑΠΘ την παραμονή των φοιτητικών εκλογών συνομιλήσαμε με τον κ. Γιώργο Αγγελόπουλο αναπλ. καθηγητή κοινωνικής και πολιτικής ανθρωπολογίας στο ΑΠΘ, μέλος της Συσπείρωσης Πανεπιστημιακών, γραμματέα του Ενιαίου Συλλόγου Μελών ΔΕΠ του ΑΠΘ και πρώην Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Παιδείας.
Κ. Αγγελόπουλε, για μια ακόμη φορά η βία εμφανίστηκε στο
ΑΠΘ ενώ το κύριο αφήγημα είναι πως πρόκειται για διαπαραταξιακές διενέξεις.
Εσείς όμως, με βάση την εμπειρία σας, το αμφισβητείτε.
Δεν γνωρίζω κάποιον που υπεύθυνα να έχει δημόσια
ταυτοποιήσει τους δράστες της επίθεσης που έγινε στα μέλη των ΕΑΑΚ (ΑΡΑΣ) και
άρα αδυνατώ να διαπιστώσω αν ήταν ή όχι «συνέχεια ενδοπαραταξιακών διενέξεων». Επίσης,
δεν υπήρξε διένεξη, ήταν μια ξαφνική επίθεση.
Το σημαντικό όμως είναι να μιλήσουμε για τη γραμματική
της βίας που ασκήθηκε ανεξαρτήτως της όποιας ιδεολογικής ετικέτας. Ήταν μια
μορφή βίας πρωτόγνωρη για το πανεπιστημιακό πλαίσιο, βία που εστίασε στις
συνδικαλίστριες φοιτήτριες (3 από τα 6 άτομα που διακομίσθηκαν στο νοσοκομείο
ήταν κοπέλες).
Χρειάζεται αίσθηση πολιτικής ευθύνης από όλα τα μέλη της
ακαδημαϊκής κοινότητας, ανησυχώ ότι βρισκόμαστε στο κατώφλι ενός καταστροφικού
συμβάντος. Αν προκύψει, θα είναι μια ανθρώπινη τραγωδία και θα ευνοήσει τις πιο
συντηρητικές και αντιδραστικές πολιτικές φωνές στο πανεπιστήμιο και ευρύτερα
στην κοινωνία. Υπάρχει τρόπος να το αποφύγουμε, ας τα πούμε στη συνέχεια.
Κατά την εμπειρία και την γνώμη μου όμως η βία
χαρακτηρίζεται από διαπερατότητα αφού μπορούμε να έχουμε αναπαραγωγή του
εξουσιαστικού προτύπου και μέσα στην αριστερά παρά τις ιδεολογικές της
διαφοροποιήσεις.
Υπάρχει η ευρύτερη συζήτηση περί της σχέσης εξουσιαστικών
προτύπων και βίας στους θεσμούς και εκτός αυτών. Θα πρότεινα να μείνουμε στο
πιο συγκεκριμένο, το δικό μας πλαίσιο αναφοράς.
Στη ζωή των νέων στην Ελλάδα εκβάλλει μια δομική βία:
είναι η ίδια δομική βία που έκανε ένα κορίτσι 17 ετών να γράφει σημείωμα μόνο
με αρνητικούς όρους για το μέλλον. Είναι η βία παρούσα στο δωμάτιο στις
φοιτητικές εστίες που δεν έχει κρεβάτι, που παραδόθηκε σε οικότροφη μόνο με
στρώμα στο πάτωμα από το πανεπιστήμιο.
Είναι η βία του εξετασιοκεντρικής πειθάρχησης στο Λύκειο,
είναι η οικονομική βία που αναγκάζει ένα πολύ μεγάλο ποσοστό φοιτητών/τριών να
δουλεύουν «σεζόν» από τον Μάιο μέχρι τον Οκτώβριο, είναι η βία της αστυνομικής
καταστολής, είναι η βία των δολοφονικών σιδηροδρομικών υποδομών, είναι η έμφυλη
βία, είναι η βία των διακρίσεων κατά των νέων με προσφυγική ή μεταναστευτική
καταγωγή κλπ. Αυτές οι εκδοχές βίας κυριαρχούν δομικά και οδηγούν σε θυμό.
Ο θυμός είναι πολιτικά δυναμική συνθήκη που όμως οδηγεί
σε αδιέξοδα αν δεν πλαισιωθεί με προτάγματα και σεβασμό στην ανθρώπινη
υπόσταση. Ο θυμός είναι μια πραγματικότητα, το να καταδικάσουμε το θυμό δεν
αρκεί και δεν λύνει τα προβλήματα. Το σημαντικό είναι να καταλάβουμε τι τον
προκαλεί και να παρέμβουμε, όσο και όπως μπορούμε.
Οι εκδοχές δομικής βίας που βιώνουν οι νέοι άνθρωποι
εκβάλλουν παντού και μπορεί όντως να έχουμε αναπαραγωγή βίαιων συμπεριφορών, σε
αντίθεση με τις ιδεολογικές αναφορές. Μιλάμε για πολιτικές πρακτικές που
προσπαθούν να νομιμοποιήσουν τη βία ως μέσο ηγεμόνευσης στο φοιτητικό
συνδικαλιστικό χώρο.
Ας θυμηθούμε τις πρακτικές της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ παλαιότερα στο
ΠΑΜΑΚ, όπου ακόμα και διενέξεις εντός της παράταξης είχαν καταλήξει σε
καταγγελίες για βία. Ας δούμε τη δράση κάποιων μελών αριστερών φοιτητικών
παρατάξεων που υιοθετούν πρακτικές ακραίων χαρακτηρισμών σε αντιπαραθέσεις,
απαράδεκτες λεκτικές επιθέσεις και προσπάθειες αποκλεισμού ορισμένων μελών
άλλων παρατάξεων από τις διαδικασίες του φοιτητικού συνδικαλισμού.
Η διαπερατότητα της βίας, όπως τη θέσατε στην ερώτηση,
δεν θα εκλείψει αν δεν ακυρωθούν οι δομικές συνθήκες που την προκαλούν. Μπορεί
όμως σίγουρα να περιοριστεί στο επίπεδο των ακαδημαϊκών θεσμών μέσα από
διαδικασίες σεβασμού των διαφορετικών απόψεων, την αποφυγή μηχανισμών
πειθάρχησης και τη διεύρυνση της δημοκρατίας. Στο επίπεδο της κινηματικής
δράσης διαπερατότητα της βίας μπορεί να περιοριστεί με την κατάργηση χρήσης της
βίας ως πολιτικού εργαλείου.
Το ΑΠΘ έχει σχολιαστεί πως δείχνει να γίνεται «τόπος»
ενός κοινωνικού πειράματος πειθάρχησης ευρείας κλίμακας. Εσείς τι πιστεύετε για
αυτό;
Δεν χρειάζεται εμείς να το πούμε, έγινε πεδίο κοινωνικού
πειραματισμού πειθάρχησης από την πρώτη ημέρα των κυβερνήσεων της ΝΔ μετά το
2019. Και σε αυτό έχουν ευθύνη και ορισμένες από τις πρυτανικές αρχές αυτής της
περιόδου. Στο ΑΠΘ, άλλωστε, πρωτοεμφανίστηκε η πανεπιστημιακή αστυνομία και εδώ
κρίθηκε η αποτυχία της.
Ακολούθησε μια χρόνια προσπάθεια να «πρωτοπορήσει» το ΑΠΘ
στην εφαρμογή πρακτικών ποινικοποίησης και άγριας καταστολής των κινητοποιήσεων
της ακαδημαϊκής κοινότητας (πειθαρχικά, ν+2, σχέδια ασφαλείας κλπ.).
Οι αρνητικές συνέπειες στην καθημερινή λειτουργία του
πανεπιστημίου μας και στη δημόσια εικόνα του είναι τραγικές και εντελώς
αναντίστοιχες από την εξαιρετική ακαδημαϊκή δουλειά που γίνεται στο ΑΠΘ. Ας το
δούμε με συγκεκριμένα παραδείγματα τις τελευταίες εβδομάδες.
Στις 8 Απριλίου οι Πρυτανικές αρχές δήλωσαν εγγράφως ότι
όσοι/ες οικότροφοι των εστιών δεν υπέγραφαν ένα νέο Ιδιωτικό Συμφωνητικό θα
έχαναν το δικαίωμα στέγασης. Στη συνέχεια διαπιστώθηκε ότι υπήρχαν πολύ σοβαρές
διαφοροποιήσεις ανάμεσα στο Ιδιωτικό Συμφωνητικό που στάλθηκε επισήμως προς
υπογραφή προς οικότροφους και στο Ιδιωτικό Συμφωνητικό που υπάρχει στα
συνημμένα έγγραφα του θέματος 21 της Συνεδρίασης αριθμ. 3179 της Συγκλήτου του
ΑΠΘ! Δηλαδή, έγινε μια προσπάθεια πειθάρχησης που προκάλεσε τεράστια αναστάτωση
στο πανεπιστήμιο και απίστευτη αγωνία στους/ις πιο ευάλωτους/ες φοιτητές/τριες
με διαδικασίες για τις οποίες προκύπτουν σοβαρά ερωτήματα ως προς τη θεσμική
τους ορθότητα.
Τα ερωτήματα αυτά παραμένουν αναπάντητα ακόμα και σήμερα
από τις Πρυτανικές Αρχές. Παράλληλα, μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του
συλλόγου των καθηγητών, του ΕΣΔΕΠ ΑΠΘ, στοχοποιήθηκαν για τη συνδικαλιστική
τους δράση και κλήθηκαν σε εξέταση από το Τμήμα Προστασίας του Κράτους και του
Δημοκρατικού Πολιτεύματος της Αστυνομικής Δ/νσης Θεσσαλονίκης. Αυτή είναι μια
από τις ελάχιστες φορές εδώ και μισό αιώνα που κάτι τέτοιο συμβαίνει σε
ελληνικό πανεπιστήμιο.
Ένα άλλο παράδειγμα πειραματισμού πειθάρχησης είναι η
προσπάθεια των Πρυτανικών Αρχών να επιβάλλουν τρόπο εξετάσεων με χρήση
συγκεκριμένης τεχνολογίας ενώ αυτό ευθαρσώς παραβιάζει την εκ του Συντάγματος
ακαδημαϊκή ελευθερία των διδασκόντων. Δυστυχώς βλέπουμε ότι το κοινωνικό
πείραμα πειθάρχησης επεκτείνεται και σε άλλα πανεπιστήμια. Δείτε στο
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων όπου το Στέκι Εστιακών με έντονη πολιτιστική και
πολιτική δράση και αυτενέργεια των μελών του Συλλόγου τους, έκλεισε με
αστυνομική παρέμβαση.
Τι έχετε να πείτε σε όσους υποστηρίζουν ότι η πειθάρχηση
είναι ο μόνος τρόπος «για να μην ξαναχτίσουν φοιτητές τις πόρτες των
καθηγητών»;
Να ξεκαθαρίσουμε ότι αυτές οι πράξεις είναι
καταδικαστέες. Είναι ενδιαφέρον ότι ενώ μετριούνται στα δάκτυλα του ενός χεριού
οι φορές που έγιναν τέτοιες πράξεις – και αυτό δεν μειώνει το καταδικαστέο του
πράγματος – η πολιτική τους αξιοποίηση δείχνει ότι υπηρετούν τη συντηρητική
ατζέντα.
Σε όσους πάντως ξεκινούν μια τοποθέτηση με την υπόμνηση
της χτισμένης πόρτας ώστε να υποστηρίξουν την πειθάρχηση, θα έλεγα ότι άλλο
πράγμα η ανάγκη κανόνων και άλλο η επιβολή κανόνων με μηχανισμούς πειθάρχησης.
Η δεύτερη επιλογή οδηγεί στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που
επικαλείται ότι επιδιώκει. Ειδικά σε συνθήκες δομικής βίας, όπως αυτές που
βιώνει η νεολαία, η πειθάρχηση επιτείνει τα προβλήματα.
Η πειθάρχηση φέρνει πάντα αντίδραση, η αντίδραση απαιτεί
στο μοντέλο αυτό περαιτέρω μέτρα πειθάρχησης, αυτό φέρνει μεγαλύτερη αντίδραση
που απαιτεί ολοκληρωτικά μέτρα πειθάρχησης και στο τέλος «το τέρας καταπίνει
τους πάντες».
Δεν υπάρχει τέρμα στην ατελέσφορη κατρακύλα της
πειθάρχησης. Η μόνη αποτελεσματική μέθοδος εμπέδωσης κανόνων είναι η
δημοκρατία, το μάθαμε μέσα από χιλιάδες χρόνια ανθρώπινης εμπειρίας. Απαιτητική
και χρονοβόρα μέθοδος, αλλά είναι η μόνη με ουσιαστικό αποτύπωμα.
Η ακαδημαϊκή κοινότητα χρειάζεται κανόνες που
θεμελιώνονται σε δημοκρατικές αξίες και εγγυώνται τα δικαιώματα όλων των μελών
της. Κανόνες που φυσικά θα προβλέπουν και την παρέμβαση της δημόσιας δύναμης,
αυτά προβλέπονταν ευθαρσώς ήδη στο ν.1268/1982 που είχε ψηφίσει η τότε κυβέρνηση
του Ανδρέα Παπανδρέου.
Με αυτά τα δεδομένα εξίσου χρήσιμη είναι και μια ερώτηση
για το μέλλον του ελληνικού δημοσίου πανεπιστημίου…
Το ελληνικό πανεπιστήμιο δεν έχει μέλλον όσο θα
επικρατούν οι νεοφιλελεύθερες αυταρχικές πολιτικές. Όσο δεν αποφασίζει η
πολιτεία να υποστηρίξει με χρηματοδοτικά εργαλεία το δημόσιο και δωρεάν
πανεπιστήμιο και τη φοιτητική μέριμνα το βάρος θα μετακυλίεται στις πλάτες των
οικογενειών και των εργαζόμενων φοιτητών και φοιτητριών. Θα ακολουθήσουμε την
ίδια πορεία συρρίκνωσης με τα βρετανικά πανεπιστήμια.
Η κυβέρνηση του Κ. Μητσοτάκη συνειδητά, ποικιλοτρόπως και
συστηματικά διαβάλει και υπονομεύει το δημόσιο πανεπιστήμιο. Η διορθωτική
πορεία θα είναι απαιτητική αλλά είναι απολύτως εφικτή. Υπάρχουν σημαντικά
πλεονεκτήματα για μια ανατροπή των καταστροφών που προέκυψαν: το εξαιρετικό
ανθρώπινο δυναμικό, η «καθυστέρηση» εμπέδωσης των νεοφιλελεύθερων πολιτικών, η
μειούμενη αλλά υπαρκτή ισχυρή πολιτισμική αξία των πανεπιστημιακών σπουδών στην
Ελλάδα.
Απαιτείται δημόσια χρηματοδότηση, βελτίωση των υποδομών,
στελέχωση, βελτίωση της μισθοδοσίας, κατάργηση των διδάκτρων, αλλαγή του
νομοθετικού πλαισίου διοίκησης και λειτουργίας με στόχο το ουσιαστικό
αυτοδιοίκητο και τη δημοκρατική λειτουργία, έμφαση στη φοιτητική πρόνοια,
αναπτυξιακή επανεκκίνηση με νέα Τμήματα σε δυναμικά γνωστικά πεδία, παραδοχή
ότι η εκπαίδευση και η γνώση είναι δημόσια αγαθά προς όφελος της κοινωνίας και
όχι εμπορεύσιμα προϊόντα.