Αποστόλης Πελεβάνης
Το στρες αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές εμπειρίες του σύγχρονου ανθρώπου. Δεν είναι απλώς μια αίσθηση πίεσης ή ψυχικής κόπωσης, αλλά μια βαθύτερη κατάσταση απορρύθμισης που αγγίζει ταυτόχρονα το σώμα, τον νου και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο.
Η σύγχρονη ψυχολογία το περιγράφει ως αντίδραση του
οργανισμού απέναντι σε απειλές ή απαιτήσεις, πραγματικές ή φαντασιακές. Όταν
όμως αυτή η κατάσταση γίνεται μόνιμη, τότε η ένταση μετατρέπεται σε φθορά:
γεννά άγχος, εξάντληση, ανασφάλεια και συχνά ψυχοσωματικές εκδηλώσεις.
Παρότι το στρες θεωρείται «σύγχρονη νόσος», οι ρίζες του
είναι βαθιά ανθρώπινες και διαχρονικές. Η ανάγκη να βρεις εσωτερική ισορροπία
απέναντι στον φόβο, την αβεβαιότητα και την αγωνία για το μέλλον απασχόλησε ήδη
την αρχαία φιλοσοφία, ενώ αργότερα βρήκε νέα έκφραση μέσα στη θεολογία. Αν
παρατηρήσεις προσεκτικά αυτές τις τρεις προσεγγίσεις —την αρχαία φιλοσοφία, τη
θεολογική σκέψη και τη σύγχρονη ψυχολογία— θα διαπιστώσεις ότι, παρά τις
διαφορές τους, συναντώνται σε έναν κοινό πυρήνα: στην ανάγκη για εσωτερική
γαλήνη, αυτογνωσία και νοηματοδότηση της ανθρώπινης εμπειρίας.
Παραδείγματα σκέψης
Οι Στωικοί φιλόσοφοι πίστευαν ότι η ψυχική ταραχή δεν
προέρχεται από τα ίδια τα γεγονότα, αλλά από την ερμηνεία που δίνουμε σε αυτά.
Ο Επίκτητος έλεγε πως «δεν μας αναστατώνουν τα πράγματα, αλλά οι απόψεις μας
για τα πράγματα».
Η ιδέα αυτή μοιάζει εντυπωσιακά με τη σύγχρονη γνωσιακή
ψυχολογία, σύμφωνα με την οποία οι σκέψεις διαμορφώνουν τα συναισθήματα και τις
αντιδράσεις μας. Όταν ο άνθρωπος κατακλύζεται από αρνητικές σκέψεις, φόβους και
αίσθηση απώλειας ελέγχου, το στρες εντείνεται. Αντίθετα, όταν μαθαίνει να
επαναξιολογεί τις σκέψεις του και να διακρίνει τι πραγματικά μπορεί να ελέγξει,
αποκτά ψυχική ανθεκτικότητα.
Παράλληλα, οι Επικούρειοι αναζητούσαν την αταραξία, μια
κατάσταση εσωτερικής ηρεμίας που γεννιέται όταν ο άνθρωπος απαλλάσσεται από
τους περιττούς φόβους και τις αχρείαστες επιθυμίες. Ο Επίκουρος δεν ταύτιζε την
ευτυχία με την υπερβολή ή την κατανάλωση, αλλά με την απλότητα, τη φιλία, τη
μέτρια ζωή και την απουσία ψυχικού πόνου.
Στην ουσία, περιέγραφε έναν τρόπο ύπαρξης που σήμερα η
ψυχολογία θα συνέδεε με τη συναισθηματική ισορροπία και τη μείωση του χρόνιου
στρες. Η υπερφόρτωση της σύγχρονης ζωής – η συνεχής σύγκριση, η υπερκατανάλωση
πληροφοριών, η αγωνία για επιτυχία – βρίσκεται στον αντίποδα αυτής της
φιλοσοφικής στάσης.
Ο χριστιανισμός, από τη δική του πλευρά, προσέγγισε την
ανθρώπινη αγωνία μέσα από την έννοια της πίστης, της ταπείνωσης και της
εσωτερικής ειρήνης. Η χριστιανική διδασκαλία δεν αρνείται τον πόνο ούτε την
ανθρώπινη αδυναμία· αντίθετα, αναγνωρίζει ότι η ανησυχία και ο φόβος είναι
αναπόσπαστα στοιχεία της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ωστόσο, προτείνει ως απάντηση την εμπιστοσύνη, την αγάπη,
τη συγχώρεση και την αποδοχή της αβεβαιότητας. Η φράση του Ευαγγελίου «μη
μεριμνάτε περί της αύριον» εκφράζει μια στάση που θυμίζει τόσο τη στωική
αποδοχή όσο και τις σύγχρονες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις: την ανάγκη δηλαδή
να επιστρέφει ο άνθρωπος στο παρόν αντί να εγκλωβίζεται διαρκώς σε φόβους για
το μέλλον.
Επιπλέον, τόσο η αρχαία φιλοσοφία όσο και ο χριστιανισμός
δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην αυτογνωσία. Η σωκρατική προτροπή «γνώθι σαυτόν»
συναντάται με τη χριστιανική εσωτερική ενδοσκόπηση και με τη σύγχρονη
ψυχοθεραπεία, όπου η κατανόηση του εαυτού θεωρείται βασικό βήμα ψυχικής
ισορροπίας. Και στις τρεις περιπτώσεις, ο άνθρωπος καλείται να αναγνωρίσει τα
όριά του, να συμφιλιωθεί με την ευαλωτότητά του και να αναζητήσει έναν βαθύτερο
τρόπο ύπαρξης πέρα από την εξωτερική επιτυχία ή την κοινωνική επιβεβαίωση.
Η σύγχρονη επιστήμη επιβεβαιώνει πλέον κάτι που οι
αρχαίοι φιλόσοφοι και οι πνευματικές παραδόσεις διαισθάνονταν εδώ και αιώνες:
ότι η ψυχική υγεία δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις εξωτερικές συνθήκες, αλλά
από τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος οργανώνει εσωτερικά την εμπειρία του. Η
χρόνια αγωνία, η αίσθηση απώλειας νοήματος και η αποξένωση από τον εαυτό
αποτελούν βασικές πηγές στρες. Αντίθετα, η αποδοχή, η αίσθηση σκοπού, οι
ουσιαστικές σχέσεις και η εσωτερική συνοχή λειτουργούν προστατευτικά για την
ψυχική και σωματική υγεία.
Τελικά, η αρχαία φιλοσοφία, η θεολογία και η ψυχολογία
δεν βρίσκονται τόσο μακριά όσο συχνά πιστεύουμε. Και οι τρεις επιχειρούν να απαντήσουν
στο ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: πώς μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει χωρίς να
συντρίβεται από τον φόβο, την αβεβαιότητα και την πίεση της ζωής. Η κοινή τους
ρίζα βρίσκεται στην αναζήτηση της εσωτερικής ισορροπίας. Μπορεί να
χρησιμοποιούν διαφορετική γλώσσα όμως όλες συγκλίνουν στην ίδια διαπίστωση: η
γαλήνη δεν κατακτάται ελέγχοντας τον κόσμο, αλλά κατανοώντας βαθύτερα τον εαυτό
μας και τη θέση μας μέσα σε αυτόν.
Η σημασία της ψυχοθεραπείας
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει
ένας πολύτιμος χώρος συνάντησης με τον εαυτό σου. Δεν έρχεται να σου δώσει
έτοιμες συνταγές ούτε να ακυρώσει τον πόνο σου. Έρχεται να σου προσφέρει έναν
ασφαλή χώρο όπου μπορείς να μιλήσεις, να νιώσεις, να σκεφτείς, να συνδέσεις
κομμάτια της εμπειρίας σου που ίσως μέχρι σήμερα έμοιαζαν ασύνδετα ή πολύ βαριά
για να τα αντέξεις μόνος.
Όταν το άγχος γίνεται μόνιμο, όταν νιώθεις ότι
εξαντλείσαι, όταν οι ίδιες σκέψεις επιστρέφουν ξανά και ξανά, όταν δυσκολεύεσαι
να καταλάβεις γιατί αντιδράς με έναν συγκεκριμένο τρόπο ή γιατί κάτι μέσα σου
μοιάζει συνεχώς σε επιφυλακή, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά.
Μπορεί να σε βοηθήσει να αναγνωρίσεις τις πηγές του στρες, να κατανοήσεις
βαθύτερους φόβους και τραύματα, να δώσεις λόγο και νόημα σε αυτό που βιώνεις,
αλλά και να αναπτύξεις νέους τρόπους να φροντίζεις τον εαυτό σου και να
διαχειρίζεσαι τις δυσκολίες.
Πάνω απ’ όλα, η ψυχοθεραπεία δεν προσφέρει έτοιμες
απαντήσεις, αλλά σε βοηθά να χτίσεις μια πιο σταθερή σχέση με τον εαυτό σου.
Και αυτή η σχέση είναι συχνά η βάση για να μπορείς να αντέχεις την αβεβαιότητα,
να διαχειρίζεσαι το άγχος χωρίς να συνθλίβεσαι από αυτό και να ζεις με
μεγαλύτερη εσωτερική συνοχή.
*Αποστόλης Πελεβάνης, Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας –
Ψυχοθεραπευτής (Συνθετική Συστημική Προσέγγιση), https://apostolispelevanis.gr