Η συντριπτική πλειονότητα των πλοίων που επιχειρούν να περάσουν από τα Στενά του Ορμούζ προσπαθεί πλέον να αποκρύψει την ταυτότητα και την ακριβή πορεία της.
Ωστόσο, τα διαθέσιμα στοιχεία δίνουν μια ενδιαφέρουσα εικόνα για την πραγματική ισορροπία ισχύος στην περιοχή, καθώς όσα πλοία δηλώνουν ανοιχτά τη διαδρομή τους φαίνεται να είναι περισσότερο διατεθειμένα να αψηφήσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες παρά το Ιράν.
Ο Τραμπ επιμένει ότι οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις εξακολουθούν να ελέγχουν την κυκλοφορία στα Στενά, αφήνοντας μάλιστα να εννοηθεί τις τελευταίες ημέρες ότι η Ουάσινγκτον θα μπορούσε να επιδιώξει ακόμη και να αναλάβει τον έλεγχο της περιοχής.
Την Τρίτη υποστήριξε επίσης ότι η θαλάσσια δίοδος είναι ανοιχτή για τη ναυσιπλοΐα. Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, επιμένει ότι τα Στενά παραμένουν κλειστά για οποιοδήποτε πλοίο δεν ζητήσει προηγουμένως την έγκρισή της για να περάσει. Την ίδια στιγμή, όμως, και οι ίδιες οι ΗΠΑ εφαρμόζουν ναυτικό αποκλεισμό με στόχο πλοία που συνδέονται με το Ιράν.
Στο ήδη εκρηκτικό σκηνικό προστίθεται η αντιπαράθεση με το Ομάν, σύμμαχο των ΗΠΑ, το οποίο βρίσκεται ακριβώς απέναντι από το Ιράν. Τα Στενά εκτείνονται στις θαλάσσιες ζώνες των δύο χωρών.
Ο Τραμπ έχει απειλήσει ακόμη και με βομβαρδισμό του Ομάν, σε μια κίνηση που ερμηνεύεται ως προσπάθεια να αποτρέψει τη Μουσκάτ από το να καταλήξει σε συμφωνία με την Τεχεράνη για από κοινού διαχείριση της στρατηγικής θαλάσσιας οδού.
Το ερώτημα, επομένως, είναι ποιος ελέγχει πραγματικά σήμερα τα Στενά του Ορμούζ. Μέσα στον καταιγισμό αντικρουόμενων ισχυρισμών από Ουάσινγκτον και Τεχεράνη, τα πραγματικά δεδομένα της ναυσιπλοΐας προσφέρουν ορισμένες κρίσιμες ενδείξεις, αναδεικνύει ρεπορτάζ του Al Jajeera.
Οι δύο διαδρομές που έχουν δημιουργηθεί μέσα στον πόλεμο
Πριν από την έναρξη του πολέμου, τα Στενά του Ορμούζ αντιμετωπίζονταν ουσιαστικά ως μία ενιαία θαλάσσια οδός. Δεν υπήρχε διαχωρισμός ανάμεσα σε «ιρανική» και «ομανική» διαδρομή και τα πλοία εισέρχονταν και εξέρχονταν ακολουθώντας καθιερωμένους διαδρόμους διαχωρισμού της κυκλοφορίας, κυρίως στο κεντρικό τμήμα των Στενών.
Η επιλογή της πορείας καθοριζόταν πρωτίστως από το λιμάνι προορισμού, τους όρους της ναύλωσης και ζητήματα ασφάλειας της ναυσιπλοΐας και όχι από τον φόβο στρατιωτικών αντιποίνων.
Η σύγκρουση, όμως, και η όξυνση της αντιπαράθεσης ΗΠΑ – Ιράν έχουν ουσιαστικά χωρίσει τη θαλάσσια δίοδο σε δύο βασικούς άξονες.
Η Τεχεράνη απαιτεί τη χρήση της βόρειας, λεγόμενης «ιρανικής διαδρομής», η οποία περνά κοντά στις ιρανικές ακτές, γύρω από τα νησιά Λαράκ και Κεσμ, και οδηγεί απευθείας προς ιρανικά λιμάνια και υπεράκτιους τερματικούς σταθμούς.
Η Ουάσινγκτον, αντίθετα, επιμένει στη νότια, «ομανική διαδρομή», η οποία βρίσκεται πλησιέστερα στο Ομάν και μακρύτερα από τις ακτές του Ιράν.
Πρόκειται για τον διάδρομο που χρησιμοποιούν εμπορικά πλοία υπό την προστασία του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού.
Τι κάνουν τα δεξαμενόπλοια πετρελαίου και φυσικού αερίου
Τα στοιχεία της εταιρείας ναυτιλιακών πληροφοριών Κέιπλερ είναι αποκαλυπτικά.
Από την 1η έως τις 19 Αυγούστου, συνολικά 112 πλοία που μετέφεραν αργό πετρέλαιο, υγραέριο και υγροποιημένο φυσικό αέριο πέρασαν από τα Στενά του Ορμούζ, είτε εισερχόμενα στον Κόλπο είτε εξερχόμενα από αυτόν.
Από αυτά, 21 χρησιμοποίησαν ανοιχτά την ιρανική διαδρομή. Μόλις δύο καταγράφηκαν επισήμως να ακολουθούν την ομανική.
Τα υπόλοιπα 89 πλοία – δηλαδή περισσότερο από το 80% της συνολικής κίνησης πετρελαίου και φυσικού αερίου κατά το συγκεκριμένο διάστημα – ακολούθησαν «σκιώδεις» ή μη ταξινομημένες διαδρομές.
Αυτό συμβαίνει όταν η κίνηση ενός πλοίου δεν μπορεί να παρακολουθηθεί πλήρως ή να αντιστοιχιστεί με βεβαιότητα σε κάποιον από τους γνωστούς διαδρόμους.
Είτε το πλοίο απενεργοποιεί τον αναμεταδότη του Αυτόματου Συστήματος Αναγνώρισης (AIS) είτε τα διαθέσιμα δεδομένα του AIS δεν συμπίπτουν με τους διαδρόμους που η Κέιπλερ έχει ορίσει ως ιρανικούς ή ομανικούς.
Κατά συνέπεια, δεν είναι δυνατόν να εξακριβωθεί ποια ακριβώς πορεία ακολούθησαν αυτά τα πλοία.
Ο Μοχάμεντ Ραφίκ Χαλιτίμ, υπεύθυνος εξυπηρέτησης πελατών για τη ναυτιλία και τα εμπορεύματα στην Κέιπλερ, εξήγησε στο Al Jajeera: «Παρότι αυτές οι διελεύσεις μπορούν να παρατηρηθούν όταν τα πλοία επανεμφανίζονται μετά τη διέλευση, η φύση της “σκοτεινής” δρομολόγησης καθιστά εξαιρετικά δύσκολο να προσδιοριστεί ποιο ποσοστό ενδέχεται επίσης να χρησιμοποίησε την ομανική διαδρομή ή να επιβεβαιωθεί η ακριβής πορεία τους με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα».
Η εικόνα για το σύνολο της εμπορικής ναυσιπλοΐας
Η ίδια τάση γίνεται ακόμη σαφέστερη όταν στην εξίσωση προστεθούν όχι μόνο τα ενεργειακά φορτία, αλλά και τα πλοία που μεταφέρουν ξηρό φορτίο και χημικά.
Σύμφωνα με την Κέιπλερ, συνολικά 236 πλοία διέσχισαν τα Στενά του Ορμούζ από την 1η έως τις 19 Αυγούστου.
Από αυτά, 83 χρησιμοποίησαν ανοιχτά την ιρανική διαδρομή, μόλις τρία καταγράφηκαν να κινούνται στην ομανική και δύο ακολούθησαν την παλαιά διαδρομή, η οποία πριν από τον πόλεμο περνούσε από το κέντρο των Στενών.
Η μεγαλύτερη ομάδα, ωστόσο, αποτελείται από 148 πλοία των οποίων η πορεία «σκοτείνιασε» ή παρέμεινε άγνωστη. Πρόκειται για περισσότερα από έξι στα δέκα πλοία που πέρασαν από τα Στενά μέσα σε αυτές τις 19 ημέρες.
Αντίθετα, το 35% του συνόλου χρησιμοποίησε φανερά την ιρανική διαδρομή, ενώ ελάχιστα πλοία επέλεξαν δημοσίως είτε τον ομανικό διάδρομο είτε την παλαιά κεντρική πορεία.
Γιατί τόσα πλοία «εξαφανίζονται» από τα συστήματα εντοπισμού
Η μαζική απενεργοποίηση των αναμεταδοτών δεν είναι τυχαία. Από την έναρξη του πολέμου, τόσο το Ιράν όσο και οι ΗΠΑ δεν έχουν περιοριστεί σε απειλές κατά πλοίων που θεωρούν ότι παραβιάζουν τους κανόνες τους – έχουν πραγματοποιήσει και πραγματικές επιθέσεις.
Έτσι, αρκετά πληρώματα και ναυτιλιακές εταιρείες επιλέγουν να κλείσουν τους αναμεταδότες, περιορίζοντας τα ψηφιακά ίχνη που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από στρατιωτικές δυνάμεις για τον εντοπισμό τους.
Ο Νιλ Κουίλιαμ, συνεργάτης του Προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής της βρετανικής δεξαμενής σκέψης Τσάταμ Χάουζ, δήλωσε στο Al Jajeera: «Η απενεργοποίηση των αναμεταδοτών μπορεί να περιορίσει την ορατότητα της ακριβούς θέσης και των κινήσεων ενός πλοίου, αν και δημιουργεί επίσης ανησυχίες σχετικά με την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και τη διαφάνεια. Ορισμένοι διαχειριστές θεωρούν ότι, υπό τις σημερινές συνθήκες, τα εμπορικά οφέλη και τα οφέλη ασφαλείας υπερτερούν αυτών των κινδύνων».
Στις 8 Αυγούστου, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κατηγόρησαν το Ιράν ότι έπληξε με πύραυλο δεξαμενόπλοιο της Εθνικής Εταιρείας Πετρελαίου του Άμπου Ντάμπι (ADNOC), την ώρα που επιχειρούσε να διασχίσει τα Στενά.
Σε ανακοίνωσή της, η εταιρεία ανέφερε ότι από την έναρξη του πολέμου 15 πλοία της έχουν δεχθεί επιθέσεις με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη κατά τη διέλευσή τους από τα Στενά, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ένα μέλος πληρώματος και να τραυματιστούν άλλα 20. Στην ανακοίνωσή της, πάντως, η εταιρεία δεν απέδωσε τις συγκεκριμένες επιθέσεις σε κάποια από τις δύο πλευρές.
Τον Ιούλιο, οι ΗΠΑ άνοιξαν πυρ εναντίον πετρελαιοφόρου που διέσχιζε τα Στενά με κατεύθυνση το ιρανικό νησί Χαργκ. Σύμφωνα με την Ουάσινγκτον, εναντίον του πλοίου εκτοξεύθηκαν πύραυλοι Χέλφαϊρ, αφού προηγουμένως είχε αγνοήσει επανειλημμένες προειδοποιήσεις.
Στις 11 Αυγούστου, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν ακόμη ότι ελικόπτερο του Πολεμικού Ναυτικού εκτόξευσε δύο πυραύλους Χέλφαϊρ εναντίον του υπό σημαία Παναμά φορτηγού πλοίου «Βέλα Νόβα». Κατά την αμερικανική εκδοχή, το πλοίο επιχειρούσε να παραβιάσει τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών στον Κόλπο του Ομάν, ο οποίος συνδέεται απευθείας με τα Στενά του Ορμούζ.
Οι μυστικές μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο
Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος λόγος για τον οποίο τα πλοία απενεργοποιούν τα συστήματα εντοπισμού: οι μεταφορτώσεις φορτίων από πλοίο σε πλοίο εν πλω, χωρίς να γίνονται αντιληπτές.
Ο ερευνητής και σύμβουλος ενεργειακής πολιτικής Μαρκ Αγιούμπ δήλωσε στοAl Jajeera: «Σύμφωνα με πηγές και δεδομένα των τελευταίων δύο εβδομάδων, ορισμένες χώρες του Κόλπου, μεταξύ των οποίων η Σαουδική Αραβία, το Ιράκ και το Κουβέιτ, έχουν αποστείλει ορισμένα φορτία μέσω της ομανικής διαδρομής, απενεργοποιώντας τον εντοπισμό των πλοίων τους και πραγματοποιώντας μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο».
Στην πράξη, ένα πλοίο που θέλει να αποφύγει την απειλή των ιρανικών πυραύλων μπορεί να περάσει από την ομανική διαδρομή με απενεργοποιημένο τον αναμεταδότη του. Αφού βγει από τα Στενά, μεταφορτώνει το εμπόρευμα σε δεύτερο πλοίο, το οποίο αναλαμβάνει να το μεταφέρει στον τελικό προορισμό.
Το αρχικό «σκιώδες» πλοίο μπορεί στη συνέχεια να επιστρέψει στο λιμάνι προέλευσής του χωρίς να έχει καταγραφεί ολόκληρη η διαδρομή του.
Σύμφωνα με τον Αγιούμπ, την ίδια πρακτική ακολουθούν και ορισμένα ιρανικά πλοία, τα οποία χρησιμοποιούν την ομανική διαδρομή και μεταφορτώσεις εν πλω προκειμένου να παρακάμπτουν τόσο τις κυρώσεις κατά του Ιράν όσο και τον αμερικανικό αποκλεισμό.
«Στέλνουν το φορτίο τους στο Ομάν μέσω της ομανικής διαδρομής, αλλάζουν τα έγγραφα αυτών των φορτίων ώστε να εμφανίζονται σαν να έχουν εξαχθεί από το Ομάν και στη συνέχεια τα διοχετεύουν στην αγορά πετρελαίου», ανέφερε.
Ποιον φοβούνται περισσότερο τα πλοία;
Επειδή τα περισσότερα πλοία που διασχίζουν τα Στενά είτε απενεργοποιούν τους αναμεταδότες τους είτε κινούνται σε μη αναγνωρίσιμες διαδρομές, είναι προς το παρόν αδύνατον να γνωρίζει κανείς με ακρίβεια πόσα χρησιμοποιούν πραγματικά τον ιρανικό και πόσα τον ομανικό διάδρομο.
Για τον ίδιο λόγο, δεν μπορεί να δοθεί οριστική απάντηση στο ερώτημα ποιος «ελέγχει» σήμερα τα Στενά του Ορμούζ.
Τα διαθέσιμα στοιχεία, ωστόσο, δείχνουν ποια από τις δύο δυνάμεις είναι περισσότερο πρόθυμα να αψηφήσουν ανοιχτά τα πλοία – και ποια φαίνεται να φοβούνται περισσότερο.
Παρά τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό, ο οποίος υποστηρίζεται από το ισχυρότερο Πολεμικό Ναυτικό στον κόσμο, περίπου ένα στα πέντε πλοία που μετέφεραν ενεργειακά προϊόντα πέρασε φανερά από την ιρανική διαδρομή, αψηφώντας τις απειλές του Τραμπ.
Όταν συνυπολογιστούν τα πλοία ξηρού φορτίου και χημικών, το ποσοστό εκείνων που χρησιμοποίησαν ανοιχτά την ιρανική διαδρομή ανεβαίνει στο 35%.
Στον αντίποδα, μόλις δύο πλοία πετρελαίου και φυσικού αερίου – και συνολικά τέσσερα πλοία – χρησιμοποίησαν ανοιχτά διαδρομή διαφορετική από εκείνη που απαιτεί το Ιράν.
Το συμπέρασμα που προκύπτει από τα συγκεκριμένα δεδομένα είναι σαφές: για τους πλοιοκτήτες και τους διαχειριστές που δεν κρύβουν την πορεία τους, ο φόβος μιας σύγκρουσης με την Τεχεράνη φαίνεται αυτή τη στιγμή να υπερτερεί των απειλών του Ντόναλντ Τραμπ.
Χάνει το Ιράν τον έλεγχο των Στενών;
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η Τεχεράνη εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική δυνατότητα να επηρεάζει – και δυνητικά να διακόπτει – τη ναυσιπλοΐα σε μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες οδούς του πλανήτη.
«Το Ιράν δεν χάνει τον έλεγχο υπό τις σημερινές συνθήκες», δήλωσε ο Μαρκ Αγιούμπ.
Προειδοποίησε, ωστόσο, ότι η υφιστάμενη κατάσταση ενδέχεται μακροπρόθεσμα να καταστεί μη βιώσιμη για τις διεθνείς αγορές πετρελαίου.
Ο Νιλ Κουίλιαμ σημείωσε: «Το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική ικανότητα να διαταράσσει τη θαλάσσια κυκλοφορία και να απειλεί τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ».
Πρόσθεσε, όμως: «Η αυξανόμενη χρήση εναλλακτικών διευθετήσεων εφοδιαστικής, οι μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο και τα ενισχυμένα περιφερειακά μέτρα θαλάσσιας ασφάλειας υποδηλώνουν ότι η δυνατότητα του Ιράν να ασκεί πίεση μέσω των Στενών δεν είναι απόλυτη».
Γιατί τα Στενά του Ορμούζ βρίσκονται στην καρδιά του πολέμου
Η σημασία των Στενών για την παγκόσμια οικονομία είναι τεράστια. Πριν αρχίσει, στις 28 Φεβρουαρίου, ο πόλεμος ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, από τη συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδο περνούσε περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Περίπου 130 πλοία διέσχιζαν καθημερινά τα Στενά. Η σύγκριση με τη σημερινή κατάσταση είναι εντυπωσιακή: από την 1η έως τις 19 Αυγούστου του 2026 πέρασαν συνολικά μόλις 236 πλοία.
Το Ιράν έκλεισε τα Στενά στις αρχές Μαρτίου, επιτρέποντας τη διέλευση μόνο σε περιορισμένο αριθμό πλοίων που θεωρούσε «φιλικά». Η κατάσταση αυτή διατηρήθηκε μέχρι την υπογραφή μνημονίου συνεννόησης με τις Ηνωμένες Πολιτείες στις 17 Ιουνίου.
Έκτοτε, το καθεστώς λειτουργίας των Στενών έχει μετατραπεί σε ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στις διαπραγματεύσεις για μια μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία που θα μπορούσε να τερματίσει τον πόλεμο κατά του Ιράν.
Παράλληλα, οι ΗΠΑ έχουν επιβάλει δικό τους αποκλεισμό στα ιρανικά λιμάνια εντός και γύρω από τα Στενά. Την περασμένη εβδομάδα, αμερικανικές δυνάμεις άνοιξαν πυρ εναντίον φορτηγού πλοίου υπό σημαία Παναμά, το οποίο κατηγόρησαν ότι επιχειρούσε να προσεγγίσει ιρανικά λιμάνια και ότι δεν συμμορφώθηκε με εντολές αλλαγής πορείας.
Η ενεργειακή κρίση και το πετρέλαιο στα ύψη
Η κρίση στα Στενά έχει ήδη προκαλέσει σοβαρές ελλείψεις ενέργειας διεθνώς και έχει οδηγήσει σε μεγάλη άνοδο των τιμών του πετρελαίου.
Λίγο πριν ξεσπάσει η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, το Μπρεντ – το διεθνές πετρέλαιο αναφοράς – διαπραγματευόταν περίπου στα 66 δολάρια το βαρέλι.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου ξεπέρασε επανειλημμένα τα 100 δολάρια, με πιο πρόσφατη φορά στις 23 Ιουλίου. Τον Μάρτιο είχε φτάσει ακόμη και στα 119 δολάρια το βαρέλι.
Η τιμή υποχώρησε αισθητά όταν ΗΠΑ και Ιράν συμφώνησαν σε κατάπαυση του πυρός τον Απρίλιο και σημείωσε νέα πτώση μετά την υπογραφή του μνημονίου συνεννόησης τον Ιούνιο.
Με την ένταση, όμως, να αναζωπυρώνεται, το πετρέλαιο έχει πάρει ξανά την ανιούσα. Το πρωί της Πέμπτης, το Μπρεντ βρισκόταν στα 92,9 δολάρια το βαρέλι.
Για την Τεχεράνη, ο έλεγχος – ή έστω η δυνατότητα άσκησης καθοριστικής επιρροής – στη ναυσιπλοΐα των Στενών αποτελεί και σημαντικό διαπραγματευτικό όπλο απέναντι στην Ουάσινγκτον.
Όπως επισήμανε ο Νιλ Κουίλιαμ: «Εάν δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η επιρροή της Τεχεράνης στις ροές της ναυσιπλοΐας μειώνεται, αυτό θα μπορούσε να αποδυναμώσει μία από τις παραδοσιακές πηγές διαπραγματευτικής ισχύος της απέναντι στις ΗΠΑ».