Μαργαρίτα Φράγκου
Δεν πρόκειται απλώς για μία ακόμη τεχνολογική επανάσταση. Για πρώτη φορά, ο άνθρωπος δημιουργεί μια μηχανή που δεν επεκτείνει μόνο τη σωματική του δύναμη, αλλά διεκδικεί να μιμηθεί τη σκέψη, τη δημιουργικότητα και την κρίση του. Τι μπορεί να κάνει σήμερα η Τεχνητή Νοημοσύνη και ποια είναι τα όρια, οι κίνδυνοι και οι μεγάλες υποσχέσεις της; Επιμέλεια αφιερώματος: Βέτα Μεγάλου, Μαριάνθη Πελεβάνη
Η Τεχνητή Νοημοσύνη σήμερα γράφει κείμενα, δημιουργεί
εικόνες, προτείνει ταινίες, οδηγεί οχήματα, υποστηρίζει ιατρικές διαγνώσεις και
συμμετέχει σε αποφάσεις που επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους. Το ερώτημα,
ωστόσο, παραμένει ανοιχτό: κάνει πραγματικά τη ζωή μας καλύτερη ή δημιουργεί
νέους κινδύνους που δεν έχουμε ακόμη αντιληφθεί πλήρως;
Μια πρόσφατη έρευνα του Forbes δείχνει ότι, παρά τη
ραγδαία εξάπλωση της τεχνολογίας, οι περισσότεροι Αμερικανοί εξακολουθούν να
εμπιστεύονται περισσότερο τους ανθρώπους παρά τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Οι συμμετέχοντες δήλωσαν ότι θα προτιμούσαν ένας άνθρωπος να χορηγεί ιατρική
περίθαλψη, να συντάσσει νόμους ή ακόμη και να επιλέγει ένα δώρο, θεωρώντας ότι
η ανθρώπινη κρίση εξακολουθεί να υπερέχει σε τομείς όπου απαιτούνται
ενσυναίσθηση, ηθική και κατανόηση του κοινωνικού πλαισίου.
Οι ειδικοί, πάντως, δεν αντιμετωπίζουν την τεχνητή
νοημοσύνη ούτε ως πανάκεια ούτε ως καταστροφή. Αντίθετα, επισημαίνουν ότι
πρόκειται για ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο, του οποίου οι συνέπειες
εξαρτώνται από τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται και χρησιμοποιείται.
Ο Ντίλαν Λόζι, επίκουρος καθηγητής Μηχανολογίας και
ερευνητής της αλληλεπίδρασης ανθρώπου-ρομπότ, θεωρεί ότι η μεγαλύτερη υπόσχεση
της τεχνητής νοημοσύνης βρίσκεται στη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Η έρευνά του
επικεντρώνεται στη δημιουργία «έξυπνων» ρομπότ που προσαρμόζονται στις ανάγκες
κάθε ανθρώπου και λειτουργούν υποστηρικτικά στην καθημερινότητά του.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να
αλλάξει ριζικά τη ζωή ανθρώπων με αναπηρίες ή κινητικές δυσκολίες. Ρομποτικοί
βραχίονες που βοηθούν ηλικιωμένους να διατηρήσουν την αυτονομία τους, αναπηρικά
αμαξίδια που κινούνται αυτόνομα, συστήματα αποκατάστασης που βοηθούν παιδιά να
περπατήσουν ξανά και αυτόνομα οχήματα που αυξάνουν την ανεξαρτησία των
μετακινήσεων αποτελούν ήδη πραγματικές εφαρμογές μιας τεχνολογίας που υπόσχεται
μεγαλύτερη ισότητα και καλύτερη ποιότητα ζωής.
Η αισιόδοξη αυτή εικόνα, όμως, συνοδεύεται από σοβαρές
επιφυλάξεις.
Όπως επισημαίνει ο Λόζι, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι
αντικειμενική από τη φύση της. Μαθαίνει αποκλειστικά από τα δεδομένα που της
παρέχουν οι άνθρωποι. Αν αυτά τα δεδομένα είναι ελλιπή ή προκατειλημμένα, τότε
και οι αποφάσεις του συστήματος θα είναι αντίστοιχα άδικες.
Το πρόβλημα αυτό δεν είναι θεωρητικό. Τα τελευταία χρόνια
έχουν καταγραφεί περιπτώσεις αλγορίθμων που παρουσίαζαν φυλετικές και έμφυλες
διακρίσεις, επειδή είχαν εκπαιδευτεί σε λανθασμένα σύνολα δεδομένων. Ένα
σύστημα αναγνώρισης προσώπων, για παράδειγμα, μπορεί να αναγνωρίζει με
μεγαλύτερη ακρίβεια ανθρώπους συγκεκριμένης φυλετικής ομάδας, ενώ να
αποτυγχάνει σε άλλες. Αντίστοιχα, αλγόριθμοι αξιολόγησης βιογραφικών έχουν
κατηγορηθεί ότι αναπαράγουν στερεότυπα εις βάρος των γυναικών ή των
μειονοτήτων.
Η προκατάληψη αυτή δεν προέρχεται από τη μηχανή αλλά από
τις ανθρώπινες επιλογές που ενσωματώνονται στον σχεδιασμό της. Γι’ αυτό και
πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί
διαφάνεια, πολυφωνία και αυστηρό έλεγχο.
Ίσως όμως η μεγαλύτερη ανησυχία να αφορά κάτι πολύ πιο
καθημερινό και λιγότερο ορατό: την επιρροή που ασκεί ήδη η τεχνητή νοημοσύνη
στις αποφάσεις μας.
Οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν ότι οι μεγάλες απειλές
της ΤΝ ανήκουν σε κάποιο μακρινό δυστοπικό μέλλον. Ο Λόζι διαφωνεί. Κατά την
άποψή του, η επιρροή αυτή έχει ήδη ξεκινήσει και είναι παντού γύρω μας.
Οι αλγόριθμοι των πλατφορμώνstreaming μας προτείνουν
ποιες ταινίες θα παρακολουθήσουμε. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποφασίζουν
ποιες ειδήσεις θα εμφανιστούν πρώτες στην οθόνη μας. Οι μηχανές αναζήτησης
οργανώνουν την πληροφορία που θα διαβάσουμε, ενώ οι διαφημιστικοί αλγόριθμοι
επηρεάζουν τις αγορές μας, τις πολιτικές μας απόψεις, ακόμη και τις κοινωνικές
μας αξίες.
Με άλλα λόγια, η τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται πλέον
στην εκτέλεση εντολών. Διαμορφώνει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε
τον κόσμο.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι αυτή η επιρροή ασκείται
συχνά χωρίς ουσιαστικό δημόσιο έλεγχο. Οι εταιρείες που αναπτύσσουν τα
συστήματα τεχνητής νοημοσύνης έχουν ως βασικό στόχο τη μεγιστοποίηση του
κέρδους, της αλληλεπίδρασης των χρηστών ή της εμπορικής τους επιρροής. Οι
αλγόριθμοι σχεδιάζονται ώστε να κρατούν τους ανθρώπους όσο το δυνατόν
περισσότερο μπροστά σε μια οθόνη, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι προωθούν
περιεχόμενο που προκαλεί θυμό, πόλωση ή παραπληροφόρηση.
Γι’ αυτό και η δημόσια συζήτηση δεν μπορεί πλέον να
περιορίζεται στο ερώτημα αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι καλή ή κακή. Το
πραγματικό ερώτημα είναι ποιος τη σχεδιάζει, ποιος την ελέγχει και με ποιους
κανόνες λειτουργεί.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει στην ιατρική, την
εκπαίδευση, την επιστήμη και την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Μπορεί
όμως και να ενισχύσει τις κοινωνικές ανισότητες, να περιορίσει την αυτονομία
μας και να μετατρέψει τις προσωπικές μας επιλογές σε προϊόν αλγοριθμικής
χειραγώγησης.
Το μέλλον της δεν θα καθοριστεί από τις δυνατότητες των
μηχανών, αλλά από τις αποφάσεις των ανθρώπων. Και όσο πιο γρήγορα θεσπιστούν
κανόνες που θα διασφαλίζουν τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τον σεβασμό των
θεμελιωδών δικαιωμάτων, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες η τεχνητή
νοημοσύνη να λειτουργήσει πραγματικά προς όφελος της κοινωνίας και όχι εις
βάρος της.