Μαργαρίτα Φράγκου
«Βρήκες τίποτα;». Η ερώτηση αυτή εμφανίζεται όλο και συχνότερα στις ομαδικές συνομιλίες οικογενειών της Γερμανίας.
Για δεκαετίες, οι ιστορίες για τους παππούδες και τους
προπάππους που έζησαν την εποχή του Χίτλερ παρέμεναν συχνά θολές,
αποσπασματικές ή βολικά ηρωικές. Τώρα, εκατομμύρια έγγραφα ανοίγουν έναν δρόμο
προς μια αλήθεια που πολλές οικογένειες ίσως δεν είναι έτοιμες να
αντιμετωπίσουν.
Τον περασμένο Μάρτιο, τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ έδωσαν στη
δημοσιότητα περισσότερες από 9 εκατομμύρια σελίδες αρχείων για τα μέλη του
Ναζιστικού Κόμματος. Τα έγγραφα, ωστόσο, δεν ήταν εύκολα προσβάσιμα. Χιλιάδες
αρχεία PDF, με χιλιάδες σελίδες το καθένα, απαιτούσαν υπομονή και εξοικείωση με
την αρχειακή έρευνα. Η τεράστια ζήτηση προκάλεσε μάλιστα επανειλημμένα προβλήματα
στην ιστοσελίδα.
Μέσα σε μόλις δύο εβδομάδες, η γερμανική εφημερίδα
DieZeit δημιούργησε μια πολύ πιο εύχρηστη βάση δεδομένων. Δημοσιογράφοι,
datajournalists και προγραμματιστές ψηφιοποίησαν δεκάδες χιλιάδες έγγραφα,
επιτρέποντας πλέον στον χρήστη να πληκτρολογήσει απλώς το όνομα ενός συγγενή
και να δει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα αν υπάρχει σχετικό αρχείο.
Ακολούθησαν το DerSpiegel και η SüddeutscheZeitung. Η
βάση του Spiegel χρησιμοποιήθηκε από εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους και δέχθηκε
εκατομμύρια αναζητήσεις.
Και αυτό δεν είναι τυχαίο.
Περισσότεροι από 10 εκατομμύρια Γερμανοί υπήρξαν μέλη του
Ναζιστικού Κόμματος από το 1925 έως το 1945. Περίπου το 90% των σχετικών
αρχείων διασώθηκε, παρά τις εντολές των ναζιστικών αρχών για την καταστροφή
τους.
Για πολλές οικογένειες, επομένως, ένα όνομα στην οθόνη
μπορεί να ανατρέψει το οικογενειακό αφήγημα.
«Ο παππούς μου ήταν θύμα των Ναζί»
Η 34χρονη Καρολίν, που δεν χρησιμοποιεί το πραγματικό της
όνομα, μεγάλωσε με τον παππού της. Εκείνος της μιλούσε για τη φρίκη του
ναζισμού, της έλεγε να μελετήσει την ιστορία και περιέγραφε τις δικές του
εμπειρίες στο Ανατολικό Μέτωπο.
Όταν η Καρολίν αναζήτησε το όνομά του στη βάση δεδομένων,
βρήκε κάτι που δεν περίμενε: είχε γίνει μέλος του Ναζιστικού Κόμματος το 1942, σε
ηλικία μόλις 18 ετών.
Η έκπληξη έγινε ακόμη μεγαλύτερη όταν ανακάλυψε ότι και ο
προπάππους της, ένας εύπορος εργοστασιάρχης που, σύμφωνα με το οικογενειακό
αφήγημα, είχε φύγει από την πόλη για να μην υποχρεωθεί να χαιρετήσει τον
Χίτλερ, είχε γίνει μέλος του κόμματος το 1941.
Η μητέρα της εξακολουθεί να πιστεύει ότι ο προπάππους της
ενδέχεται να εντάχθηκε στο κόμμα υπό πίεση, επειδή διαφορετικά θα κινδύνευε να
χάσει την επιχείρησή του.
Η Καρολίν, όμως, βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δύσκολο
ερώτημα: πόσα από όσα της έλεγε ο παππούς της ήταν αλήθεια και πόσα ήταν μια
εκδοχή του παρελθόντος που μπορούσε να αντέξει η οικογένεια;
Ένα όνομα δεν αρκεί
Οι ιστορικοί προειδοποιούν πάντως ότι μια κάρτα μέλους
του Ναζιστικού Κόμματος δεν αποδεικνύει από μόνη της ούτε την ιδεολογία ούτε τη
συμμετοχή κάποιου σε εγκλήματα.
Η χρονιά ένταξης έχει σημασία. Όσοι έγιναν μέλη πριν από
το 1933, πριν δηλαδή ο Χίτλερ αναλάβει την εξουσία, ήταν πιθανότερο να είναι
ιδεολογικά αφοσιωμένοι. Μετά το 1933, υπήρχαν καιροσκόποι, άνθρωποι που
αναζητούσαν επαγγελματική εξέλιξη αλλά και περιπτώσεις πίεσης.
Η πραγματική εικόνα μπορεί να αποκατασταθεί μόνο μέσα από
περισσότερες πηγές: επιστολές, ημερολόγια, υπηρεσιακά έγγραφα και μαρτυρίες.
Ωστόσο, το ενδιαφέρον για τις βάσεις δεδομένων δείχνει
κάτι σημαντικότερο: η γερμανική κοινωνία εξακολουθεί να παλεύει με το ναζιστικό
παρελθόν της.
Η «σιωπή των πατέρων»
Μετά τον πόλεμο, πολλοί Γερμανοί που επέστρεψαν από το
μέτωπο δεν μιλούσαν. Η Δυτική Γερμανία της δεκαετίας του 1950 προτίμησε την ανοικοδόμηση
και την οικονομική ανάπτυξη. Μόνο στα τέλη της δεκαετίας του 1960 η νέα γενιά
άρχισε να σπάει τη σιωπή.
Το σύνθημα ήταν χαρακτηριστικό: «Ρωτήστε τους γονείς σας
τι έκαναν!»
Η γενιά του 1968 έφερε στο προσκήνιο το ερώτημα της
προσωπικής ευθύνης και αποκάλυψε ότι πρώην Ναζί εξακολουθούσαν να κατέχουν
σημαντικές θέσεις σε επιχειρήσεις, υπουργεία, κοινοβούλια και θεσμούς.
Σήμερα, οι περισσότεροι από εκείνους έχουν πεθάνει. Όχι
όμως και οι συνέπειες των πράξεων τους. Η νέα ψηφιακή έρευνα αποκτά μάλιστα
ιδιαίτερη σημασία σε μια Γερμανία όπου η ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία
(AfD) ενισχύεται και επιχειρεί να υποβαθμίσει τα εγκλήματα της ναζιστικής
περιόδου.
Ο ιστορικός Κρίστιαν Στας επισημαίνει ότι το ζήτημα είναι
πλέον λιγότερο κοινωνικά εκρηκτικό, επειδή οι περισσότεροι πρωταγωνιστές
εκείνης της εποχής δεν βρίσκονται πια στη ζωή.
Αλλά για τις οικογένειες η ιστορία δεν τελείωσε.
Ένα όνομα, μια ημερομηνία και μια κάρτα μέλους μπορούν να
ανοίξουν ξανά μια πόρτα που έμεινε κλειστή για ογδόντα χρόνια.
Και πίσω από αυτήν μπορεί να βρίσκεται ο άνθρωπος που η
οικογένεια θυμόταν ως θύμα, ως αντιστασιακό ή απλώς ως «καλό παππού» και τελικά
ήταν ένας Ναζί.
*Πηγη: haaretz.com