Παναγιώτης Σαββίδης
΄Άγνωστος μέχρι στιγμής ο κατάλογος των 48 κειμηλίων των Σερρών και της Εικοσιφοίνισσας που θα επιστραφούν από τη Βουλγαρία - Οι αντιδράσεις στη Σόφια και στις Σέρρες
Άγνωστο παραμένει μέχρι αυτή την ώρα, τι περιλαμβάνουν τα 48 κειμήλια που πρόκειται να επιστρέψουν στην Ελλάδα, στο πλαίσιο της συμφωνίας των κυβερνήσεων Ελλάδας και Βουλγαρίας, για την παράδοση στη γειτονική χώρα των λειψάνων που αποδίδονται στον Τσάρο Σαμουήλ.
Πρόκειται για αντικείμενα που έκλεψαν οι Βούλγαροι από την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης και τα οποία μεταφέρθηκαν στη Σόφια το 1917, στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η χθεσινή επίσημη ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού δεν δίνει περισσότερες λεπτομέρειες για τα ίδια τα κειμήλια, ούτε διευκρινίζει πόσα από τα 48 προέρχονται από κάθε Μονή και πόσα από την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Τι είναι τα 48 αντικείμενα
Ωστόσο μια πρώτη εικόνα έδωσε από τη Σόφια ο υπουργός Παιδείας της Βουλγαρίας Γκεόργκι Βάλτσεφ, ο οποίος μιλώντας στη βουλγαρική δημόσια τηλεόραση ανέφερε ότι πρόκειται κυρίως για εκκλησιαστικά σκεύη, λειψανοθήκες και μεταλλικές επενδύσεις Ευαγγελίων.
Ο ίδιος ήταν κατηγορηματικός ότι η συμφωνία αφορά 48 αντικείμενα «και τίποτε περισσότερο», επιχειρώντας να απαντήσει στη συζήτηση που έχει ανοίξει στη Βουλγαρία σχετικά με το τι παραδίδει η χώρα στην Ελλάδα.
Η διευκρίνιση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα αντικείμενα που μεταφέρθηκαν από τις Σέρρες και την Εικοσιφοίνισσα στη Βουλγαρία πριν από περισσότερο από έναν αιώνα ήταν πολύ περισσότερα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν εκατοντάδες χειρόγραφα, παλαιά βιβλία, εικόνες, εκκλησιαστικά σκεύη και άλλα ιστορικά τεκμήρια. Συνεπώς, τα 48 κειμήλια αποτελούν ένα μόνο μέρος αυτής της μεγάλης ιστορικής εκκρεμότητας.
Άλλωστε και η ίδια η συμφωνία αφήνει ανοιχτή την υπόθεση. Ελλάδα και Βουλγαρία συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις για την ταυτοποίηση και πιθανή ένταξη σε επόμενη συμφωνία και άλλων ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος.
Β. Τζανακάρης για τα 48 κειμήλια: «Τι γίνεται με όλα τα υπόλοιπα;»
Προβληματισμένος για τη συμφωνία Αθηνών – Σόφιας εμφανίζεται, με ανάρτησή του στα κοινωνικά δίκτυα, ο Σερραίος συγγραφέας και δημοσιογράφος Βασίλης Τζανακάρης, επαναφέροντας στο προσκήνιο το εύρος της λεηλασίας της Ιεράς Μονής Τιμίου Προδρόμου το 1917 και, μαζί, ένα βασικό ερώτημα: Αν από τη Μονή αφαιρέθηκαν τότε εκατοντάδες πολύτιμα χειρόγραφα, βιβλία, εκκλησιαστικά σκεύη και ιστορικά κειμήλια, πόσα από αυτά περιλαμβάνονται στα 48 που επιστρέφουν σήμερα στην Ελλάδα και τι γίνεται με όλα τα υπόλοιπα;
Επικαλούμενος παλαιότερες καταγραφές του ιστορικού Γιώργου Καφταντζή, αλλά και στοιχεία από δική του έρευνα, αναφέρει μεταξύ άλλων εκατό πολύτιμα χειρόγραφα σε περγαμηνή, διακόσια χειρόγραφα σε παλαιό χαρτί, περίπου 1.500 έντυπα και βιβλία, βυζαντινά χρυσόβουλλα, πατριαρχικά σιγίλλια, αργυρόδετα Ευαγγέλια, εικόνες, σταυρούς με άγια λείψανα και μεγάλο αριθμό πολύτιμων εκκλησιαστικών σκευών.
Ο κ.Τζανακάρης υπενθυμίζει παράλληλα τη μαρτυρία του ιερομόναχου Γαβριήλ Κουντιάδη για την κατάσταση που αντίκρισαν οι μοναχοί όταν επέστρεψαν από την εξορία τους, τον Οκτώβριο του 1918. Σύμφωνα με την καταγραφή, βρήκαν τη Μονή λεηλατημένη, χωρίς έπιπλα, βιβλία, τρόφιμα και ζώα, ενώ είχαν εξαφανιστεί ακόμη και πολύτιμα κειμήλια που είχαν τοποθετηθεί σε κρύπτες για να προστατευθούν. Η φημισμένη βιβλιοθήκη είχε απογυμνωθεί, ενώ από το σκευοφυλάκιο και τον ναό έλειπαν δεκάδες πολύτιμα αντικείμενα.
Υπήρχε ήδη κατάλογος
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η παρέμβαση του πρώην προέδρου της Βουλγαρίας Ρόσεν Πλεβνέλιεφ (2012-2017) ο οποίος αποκάλυψε ότι η υπόθεση είχε φτάσει πολύ κοντά σε συμφωνία ήδη κατά τη διάρκεια της δικής του προεδρίας. Όπως δήλωσε στο bTV, τότε είχε καταρτιστεί πλήρης κατάλογος με τα ελληνικά αντικείμενα που επρόκειτο να παραδώσει η Βουλγαρία.
Ο Πλεβνέλιεφ ανέφερε ότι επρόκειτο για ελληνικά αντικείμενα που είχαν μεταφερθεί στη Βουλγαρία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ σύμφωνα με τον ίδιο μέρος του σχετικού υλικού βρισκόταν στο Κέντρο Σλαβοβυζαντινών Σπουδών «Ivan Dujčev» του Πανεπιστημίου της Σόφιας. Οι διαπραγματεύσεις εκείνης της περιόδου δεν κατέληξαν τελικά σε συμφωνία.
Η συγκεκριμένη αναφορά δημιουργεί πλέον ένα ακόμη ενδιαφέρον ερώτημα: Αν ο κατάλογος που είχε συνταχθεί τότε ταυτίζεται, έστω εν μέρει, με τα 48 αντικείμενα που περιλαμβάνονται στη σημερινή συμφωνία.
Αντιδράσεις στη Βουλγαρία – «Διπλωματική νίκη για την Ελλάδα»
Η συμφωνία έχει προκαλέσει ήδη συζήτηση στη Βουλγαρία. Ο πρώην πρωθυπουργός και πρόεδρος του GERB Μπόικο Μπορίσοφ έθεσε δημόσια το ερώτημα τι ακριβώς παραδίδει η Βουλγαρία προκειμένου να επιστρέψουν στη χώρα τα λείψανα του Σαμουήλ.
Από την πλευρά του, ο Γιάβορ Σίντεροφ, πανεπιστημιακός και πρώην σύμβουλος του υπουργικού συμβουλίου της Βουλγαρίας, χαρακτήρισε τη συμφωνία, κατά τη δική του εκτίμηση, «διπλωματική νίκη για την Ελλάδα», προκαλώντας νέα συζήτηση στα βουλγαρικά μέσα ενημέρωσης.
Πιο αιχμηρή ήταν η τοποθέτηση του Γιάβορ Σίντεροφ, πανεπιστημιακού και πρώην συμβούλου του υπουργικού συμβουλίου της Βουλγαρίας, ο οποίος χαρακτήρισε τη συμφωνία, κατά τη δική του εκτίμηση, «διπλωματική νίκη για την Ελλάδα». Ο Σίντεροφ υποστήριξε ότι η Αθήνα, παραδίδοντας τα λείψανα, πραγματοποιεί μια κίνηση καλής γειτονίας, ενώ ταυτόχρονα επιστρέφουν στην Ελλάδα πολιτιστικά αντικείμενα που βρίσκονται στη Βουλγαρία εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα.
Διαφορετική προσέγγιση έχει ο ιστορικός Χρίστο Ματάνοφ, ο οποίος χαρακτηρίζει την επιστροφή των λειψάνων γεγονός εξαιρετικής σημασίας για τη Βουλγαρία και αποτέλεσμα μιας προσπάθειας που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και δεκαετίες.
Η βουλγαρική κυβέρνηση πάντως αποφεύγει τον όρο «ανταλλαγή». Ο Γκεόργκι Βάλτσεφ μίλησε για «Μνημόνιο αμοιβαίας κατάθεσης πολιτιστικών αγαθών», τονίζοντας ότι οι δύο χώρες προχωρούν στη συγκεκριμένη κίνηση χωρίς να εγκαταλείπουν τις θέσεις τους σχετικά με τα αντικείμενα. Πρόκειται για μια διατύπωση που έχει τη δική της σημασία, καθώς αφήνει ανοιχτό και το ζήτημα του ακριβούς νομικού καθεστώτος της παράδοσης.
Στις 3 Οκτωβρίου στη Θεσσαλονίκη
Τα σχετικά πρωτόκολλα πρόκειται να υπογραφούν το Σάββατο 3 Οκτωβρίου στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης, παρουσία των πρωθυπουργών των δύο χωρών. Τα 48 κειμήλια θα παραμείνουν σε έκθεση στο μουσείο μέχρι τις 5 Νοεμβρίου και στη συνέχεια θα παραδοθούν στον Τίμιο Πρόδρομο Σερρών, στην Εικοσιφοίνισσα και στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, ανάλογα με την προέλευσή τους.
Αντίστοιχα, η Ελλάδα θα παραδώσει στη Βουλγαρία τα λείψανα που βρέθηκαν το 1965 από τον καθηγητή Νικόλαο Μουτσόπουλο στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στις Πρέσπες και αποδίδονται στον Τσάρο Σαμουήλ, μαζί με το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό που βρέθηκε στις τέσσερις σαρκοφάγους.
Σε σημερινό της άρθρο της με τίτλο «Αυτά επιστρέφουμε στην Ελλάδα για να πάρουμε τον Τσάρο Σαμουήλ», η βουλγαρική εφημερίδα Standart αποδίδει στη συμφωνία Σόφιας – Αθηνών ευρύτερη πολιτική και συμβολική σημασία, υποστηρίζοντας ότι η επιστροφή των κειμηλίων : «αντικατοπτρίζει τις σύγχρονες ευρωπαϊκές αρχές για την επιστροφή των πολιτιστικών αξιών στις αρχικές τους θέσεις και καταδεικνύει ένα νέο επίπεδο εμπιστοσύνης και ωριμότητας στις βουλγαρο-ελληνικές σχέσεις».