Γερμανία / Οι νεοναζί του AfD ανοίγουν πολιτιστικό πόλεμο με το Bauhaus στη Γερμανία

Μαργαρίτα Φράγκου

Το 1933, λίγους μήνες μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, το Bauhaus οδηγήθηκε στη διάλυση υπό την πίεση των ναζί. Ποιος θα το φανταζόταν ότι, έναν αιώνα μετά τη δημιουργία του, η ιστορική αυτή αρχιτεκτονική σχολή, βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο μιας πολιτικής σύγκρουσης στη Γερμανία καθώς δέχεται πόλεμο από τους νεοναζί. Και δεν αναφερόμαστε σε αντιπαράθεση γύρω από την αισθητική, αλλά για μια ευρύτερη μάχη γύρω από την πολιτιστική κληρονομιά, τη σχέση της με την κοινωνία και το ποιος έχει δικαίωμα να ορίζει τι αποτελεί «γερμανικό» πολιτισμό.

 

Στο Ντέσαου της Σαξονίας-Άνχαλτ, όπου το Bauhaus άνθισε το 1925, η άνοδος του ακροδεξιού-νεοναζιστικού κόμματος AfD έχει μετατρέψει την επέτειο των 100 χρόνων σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης. Το κόμμα ήρθε πρώτο στις δημοτικές εκλογές του 2024 στην πόλη, συγκεντρώνοντας 25% των ψήφων, ενώ στις περιφερειακές εκλογές της 6ης Σεπτεμβρίου εμφανίζεται ιδιαίτερα ενισχυμένο.

 

Η διευθύντρια του Ιδρύματος BauhausDessau, ιστορικός τέχνης Μπάρμπαρα Στάινερ, είχε αντιληφθεί νωρίς ότι το πολιτικό κλίμα άλλαζε γι’ αυτό το 2023 προχώρησε στη σύναψη ειδικής νομικής ασφάλισης, εκτιμώντας ότι αργά ή γρήγορα θα χρειαζόταν προστασία, απέναντι σε πολιτικές ή νομικές επιθέσεις.

 

Οι ανησυχίες της επιβεβαιώθηκαν όταν το AfD κατέθεσε πρόταση στο περιφερειακό κοινοβούλιο, ζητώντας μια «κριτική προσέγγιση» στην κληρονομιά του Bauhaus. Στο κείμενο γινόταν λόγος για τις «παρεκκλίσεις της νεωτερικότητας», ενώ το κίνημα κατηγορούνταν ότι «…υποβάθμισε τις τοπικές και ατομικές ιδιαιτερότητες, υιοθέτησε έναν υπερβολικά λειτουργικό σχεδιασμό και διατηρούσε σχέση με τον κομμουνισμό» όπως διαβάζουμε στη LeMonde.

 

Η πρόταση απορρίφθηκε, όμως η πολιτική συζήτηση είχε ήδη ξεκινήσει. Η ίδια η Στάινερ, αναγκάστηκε να αφιερώσει σημαντικό μέρος του χρόνου της σε συνεντεύξεις και δημόσιες απαντήσεις. Η αντιπαράθεση θυμίζει, μια πολύ σκοτεινότερη περίοδο της γερμανικής ιστορίας, τη διάλυση του Bauhause από τον ίδιο τον Χίτλερ!

 

Όπως αναφέρει και η lemonde, σήμερα, το AfD δεν ζητά το κλείσιμο του Ιδρύματος αλλά να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται και αξιολογείται η κληρονομιά του. Η Στάινερ εκτιμά ότι μια ενδεχόμενη επικράτηση του AfD στην περιοχή θα μπορούσε να οδηγήσει σε αλλαγές στη χρηματοδότηση και στη λειτουργία των πολιτιστικών και εκπαιδευτικών θεσμών.

 

Το Bauhaus αποτελεί έναν από τους βασικούς πόλους τουριστικής και πολιτιστικής δραστηριότητας στο Ντέσαου, προσελκύοντας περίπου 180.000 επισκέπτες κάθε χρόνο, αριθμός ιδιαίτερα υψηλός για μια πόλη με λιγότερους από τους μισούς κατοίκους. Αυτό και μόνο δείχνει πως το διακύβευμα είναι σημαντικό και για την ίδια την πόλη.

 

Ωστόσο, η τοπική κοινωνία και πολιτική σκηνή, εμφανίζεται απρόθυμη να εμπλακεί στη διαμάχη. Τα περισσότερα κόμματα αποφεύγουν να πάρουν σαφή θέση, ενώ ο ανεξάρτητος δήμαρχος έχει επίσης επιλέξει τη σιωπή.

Η ιστορική αξία του Bauhaus

 

Όμως, η σύγκρουση δεν αφορά μόνο την αισθητική όπως αναφέρθηκε παραπάνω. Η AfD επιχειρεί να παρουσιάσει το Bauhaus ως σύμβολο μιας παγκοσμιοποιημένης πολιτιστικής ελίτ, αποκομμένης από την τοπική κοινωνία. Πρόκειται για ένα επιχείρημα που, σύμφωνα με τη Στάινερ, έχει βαθύτερες ιστορικές ρίζες. Όταν οι φοιτητές του Bauhaus έφτασαν στο Ντέσαου, αντιμετωπίστηκαν από αρκετούς κατοίκους ως εκκεντρικοί και ξένοι προς την τοπική κουλτούρα.

 

Η πραγματικότητα, ωστόσο, ήταν πιο σύνθετη. Το Bauhaus συνεργάστηκε με εκατοντάδες τοπικούς τεχνίτες, ενώ παράλληλα προσέλκυσε φοιτητές από πολλές χώρες και εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τα γερμανικά σύνορα. Στους κόλπους του συνυπήρχαν διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις, από κομμουνιστές έως ανθρώπους που αργότερα προσχώρησαν στους ναζί.

 

Ακριβώς αυτή η πολυφωνία αποτελεί, για τη Στάινερ, μέρος της ιστορικής αξίας του Bauhaus. Η σχολή δεν υπήρξε ποτέ ένα απολύτως ομοιογενές ιδεολογικό ή αισθητικό εγχείρημα. Ήταν ένας χώρος διαρκούς διαλόγου και σύγκρουσης για το τι πρέπει να είναι η τέχνη, η αρχιτεκτονική και η κοινωνία.

 

Η Στάινερ θέλει το Bauhaus να λειτουργήσει ως μέρος της πόλης και όχι ως ένα αξιοθέατο για ξένους επισκέπτες. «Το καθήκον μου δεν είναι μόνο να φέρνω επισκέπτες από όλο τον κόσμο», υποστηρίζει. Είναι, κυρίως, να είναι ανοιχτός αυτός ο διάλογος, μέσα στην πόλη και στις εντάσεις της» κάνοντας σαφές ότι η μάχη γύρω από το Bauhaus δεν είναι μόνο μια μάχη για την αρχιτεκτονική. Είναι μια μάχη για το ποιος θα αφηγηθεί το παρελθόν και, μαζί του, ποιο πολιτιστικό -και εντέλει και πολιτικό- μέλλον θα θεωρείται αποδεκτό στη σύγχρονη Γερμανία.