Η επανεκλογή του Λούλα και η νίκη της «Φοιτητικής Λίστας» στη Σερβία στέλνουν ένα κοινό μήνυμα: η πολιτική δεν είναι προνόμιο των ισχυρών και καμία εξουσία δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένη την κοινωνική ανοχή.
Δύο εκλογικές αναμετρήσεις, σε δύο διαφορετικές ηπείρους,
με διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες, αλλά με ένα κοινό νήμα: την απόφαση
μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας να παρέμβουν ενεργά στις πολιτικές εξελίξεις,
αμφισβητώντας την προοπτική μιας εξουσίας που υπηρετεί τα συμφέροντα μόνο της
ελίτ.
Στη Βραζιλία, ο ΛουίςΙνάσιοΛούλα ντα Σίλβα εξασφάλισε μια
νέα προεδρική θητεία, επικρατώντας του Φλάβιο Μπολσονάρου σε μια αναμέτρηση που
κρίθηκε με σχετικά μικρή διαφορά. Στη Σερβία, η φοιτητική λίστα αναδείχθηκε
νικήτρια στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές, προκαλώντας ένα ισχυρό πολιτικό
πλήγμα στο στρατόπεδο του ΑλεξάνταρΒούτσιτς, έπειτα από μήνες κοινωνικών
κινητοποιήσεων.
Οι δύο εξελίξεις δεν αποτελούν απλώς δύο ακόμη επεισόδια
στην εναλλαγή πολιτικών συσχετισμών. Αναδεικνύουν τη σημασία της συμμετοχής,
της συλλογικής δράσης και της δυνατότητας των πολιτών να μετατρέπουν τη
δυσαρέσκεια σε πολιτική παρέμβαση.
Βραζιλία: Η δημοκρατία δεν είναι υπόθεση των ισχυρών
Η επανεκλογή του Λούλα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια
χώρα που έχει βιώσει βαθιά πολιτική πόλωση, θεσμικές συγκρούσεις και την
ενίσχυση της ακροδεξιάς. Ο Βραζιλιάνος πρόεδρος επικράτησε του ακροδεξιού
Φλάβιο Μπολσονάρου, γιου του πρώην προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρου, συγκεντρώνοντας
το 51,79% των έγκυρων ψήφων, έναντι 48,21% του αντιπάλου του.
Το αποτέλεσμα αποτυπώνει μια κοινωνία διχασμένη, αλλά και
την επιμονή ενός σημαντικού μέρους του εκλογικού σώματος να στηρίξει μια
διαφορετική προοδευτική πολιτική κατεύθυνση. Η νίκη του Λούλα δεν εξαφανίζει
τις αντιθέσεις ούτε εγγυάται από μόνη της την αντιμετώπιση των κοινωνικών
ανισοτήτων. Αποτρέπει, ωστόσο, την πολιτική συνέχεια του στρατοπέδου
Μπολσονάρου στην προεδρία και διατηρεί ανοιχτό το πεδίο για τις κοινωνικές και
πολιτικές διεκδικήσεις που εκφράζονται από την αριστερή πλευρά.
Η σημασία της αναμέτρησης ξεπερνά τα σύνορα της
Βραζιλίας. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ακροδεξιές δυνάμεις διευρύνουν την
επιρροή τους διεθνώς, η εκλογική επικράτηση ενός πολιτικού που συνδέεται με την
κοινωνική πολιτική και τα δικαιώματα των εργαζομένων δείχνει ότι η έκβαση αυτής
της αντιπαράθεσης δεν είναι προδιαγεγραμμένη.
Σερβία: Από τους δρόμους στις κάλπες
Ακόμη πιο χαρακτηριστική ως προς τη δυναμική της
κοινωνικής κινητοποίησης είναι η περίπτωση της Σερβίας. Η νίκη της «Φοιτητικής
Λίστας» έρχεται έπειτα από μια μακρά περίοδο διαδηλώσεων που ξεκίνησαν μετά την
κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του ΝόβιΣαντ, τον Νοέμβριο
του 2024, με αποτέλεσμα τον θάνατο 16 ανθρώπων.
Η τραγωδία πυροδότησε ένα ευρύτερο κύμα αμφισβήτησης, με
αιτήματα για λογοδοσία, διαφάνεια και αντιμετώπιση της διαφθοράς. Οι φοιτητικές
κινητοποιήσεις εξελίχθηκαν σταδιακά σε ένα πολιτικό κίνημα που διεκδίκησε την
απομάκρυνση του κυβερνώντος στρατοπέδου και την αποκατάσταση της λειτουργίας
των θεσμών.
Η εκλογική έκβαση έδωσε σε αυτή την κινητοποίηση πολιτική
έκφραση. Ο ίδιος ο Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα του, εκτιμώντας ότι η
«Φοιτητική Λίστα» θα εξασφαλίσει περίπου 135 έως 140 έδρες στο κοινοβούλιο των
250 εδρών, έναντι περίπου 105 για τον δικό του συνασπισμό.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια χώρα όπου το
κυβερνών κόμμα διατηρούσε την εξουσία από το 2012 και ο Βούτσιτς είχε
κατορθώσει να συγκεντρώσει σημαντική πολιτική επιρροή. Οι φοιτητές δεν
περιορίστηκαν στην καταγγελία των κυβερνητικών πρακτικών ούτε έμειναν στην
ασφάλεια της διαμαρτυρίας. Επιχείρησαν να μετατρέψουν τα αιτήματά τους σε
συγκεκριμένη πολιτική εναλλακτική, κινητοποιώντας ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η εκλογική νίκη ισοδυναμεί
αυτομάτως με θεσμική ανασυγκρότηση ή ότι οι δυσκολίες τελείωσαν. Η επόμενη
ημέρα θα κριθεί από την ικανότητα της νέας κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας να
μετατρέψει τις δεσμεύσεις της σε πράξεις και να ανταποκριθεί στις προσδοκίες
που δημιούργησε η κοινωνική κινητοποίηση.
Δύο διαφορετικές διαδρομές, ένα κοινό ερώτημα
Η Βραζιλία και η Σερβία δεν αποτελούν όμοιες περιπτώσεις.
Ο Λούλα είναι ένας έμπειρος πολιτικός, με μακρά κυβερνητική διαδρομή και
συγκεκριμένο ιδεολογικό υπόβαθρο. Η «Φοιτητική Λίστα» στη Σερβία αναδύθηκε μέσα
από ένα κίνημα διαμαρτυρίας, το οποίο επιδίωξε να υπερβεί τα όρια των
παραδοσιακών κομματικών σχηματισμών.
Κοινό στοιχείο δεν είναι, η ταύτιση των πολιτικών τους
προγραμμάτων. Είναι η ανάδειξη της κοινωνίας ως ενεργού παράγοντα των
εξελίξεων, σε μια συγκυρία κατά την οποία η πολιτική εξουσία με αυταρχισμό
απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο από τις ανάγκες και τις απαιτήσεις των
πολιτών.
Οι κάλπες δεν λύνουν από μόνες τους τα προβλήματα της
ανισότητας, της διαφθοράς, της θεσμικής δυσλειτουργίας ή της πολιτικής πόλωσης.
Μπορούν, όμως, να ανοίξουν δρόμους όταν η συμμετοχή δεν περιορίζεται σε μια
περιστασιακή επιλογή, αλλά συνδέεται με συλλογική διεκδίκηση και διαρκή έλεγχο
της εξουσίας.
Από τη Βραζιλία έως τη Σερβία, τα αποτελέσματα
υπενθυμίζουν ότι η πολιτική αλλαγή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις κινήσεις
των κυβερνήσεων, τις κομματικές μηχανές ή τους ισχυρούς μηχανισμούς επιρροής.
Εξαρτάται και από την ικανότητα των κοινωνιών να οργανώνονται, να διεκδικούν
και να παρεμβαίνουν.
Το κρίσιμο στοίχημα αρχίζει τώρα: εάν οι προσδοκίες που
εκφράστηκαν στις κάλπες θα μετατραπούν σε ουσιαστικές αλλαγές στην καθημερινότητα
των πολιτών και σε θεσμούς περισσότερο διαφανείς, λογοδοτούντες και ανοιχτούς
στην κοινωνία. Γιατί η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην εκλογική νίκη· κρίνεται
καθημερινά από το κατά πόσο οι πολίτες διατηρούν τη δύναμη να διαμορφώνουν τις
αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους.