Ένα ολοένα και μεγαλύτερο κύμα επιστημονικών ερευνών αποκαλύπτει ότι η μακροχρόνια έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση δεν επιβαρύνει μόνο την καρδιά και τους πνεύμονες, αλλά ενδέχεται να επηρεάζει σοβαρά και την ψυχική υγεία, αυξάνοντας τον κίνδυνο κατάθλιψης, άγχους και άλλων ψυχικών διαταραχών.
Σε ερευνητικά κέντρα και πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο,
οι επιστήμονες στρέφουν πλέον την προσοχή τους σε μία συνέπεια της ρύπανσης που
για δεκαετίες παρέμενε σχεδόν αόρατη – τη βλάβη που μπορεί να προκαλεί στον
ανθρώπινο εγκέφαλο.
Μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες σε Ασία, Ευρώπη και
Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ήδη συνδέσει τη χρόνια έκθεση σε μολυσμένο αέρα με
αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης, αγχωδών διαταραχών και γνωστικής έκπτωσης.
Παράλληλα, εργαστηριακά πειράματα και μελέτες σε ζώα υποδεικνύουν
πιθανούς βιολογικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων η ρύπανση μπορεί να επηρεάζει
τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Οι επιστήμονες εξετάζουν ακόμη και τη σύνδεση της
ατμοσφαιρικής ρύπανσης με διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια, η διπολική διαταραχή,
αλλά και η αυξημένη τάση αυτοκτονίας, τονίζει το σχετικό άρθρο του livescience.
Ένα πρόβλημα που αφορά σχεδόν όλον τον πλανήτη
Το μέγεθος του προβλήματος θεωρείται τεράστιο, καθώς
σχεδόν ολόκληρος ο παγκόσμιος πληθυσμός εκτίθεται καθημερινά σε επίπεδα
ρύπανσης που ξεπερνούν τα όρια ασφαλείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, περίπου το 99% των
ανθρώπων αναπνέει αέρα πιο μολυσμένο από αυτόν που θεωρείται ασφαλής. Οι πιο
επιβαρυμένες περιοχές εντοπίζονται κυρίως σε χώρες χαμηλού και μεσαίου
εισοδήματος, με την Ινδία να αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά
παραδείγματα.
Εκεί, οι ερευνητές εκτιμούν ότι η ρύπανση ίσως εξηγεί
ψυχικά συμπτώματα που για χρόνια βίωναν σιωπηλά εκατομμύρια πολίτες.
Οι περιοχές με υψηλή ρύπανση παρουσιάζουν αυξημένα
ποσοστά άγχους και κατάθλιψης
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικά θεωρούνται τα στοιχεία από
περιοχές της Ινδίας με χρόνια υψηλή ατμοσφαιρική επιβάρυνση.
Ανάλυση του 2025 σε 359 κατοίκους της βόρειας Ινδίας
έδειξε ότι όσοι ζούσαν σε απόσταση μικρότερη των πέντε χιλιομέτρων από
θερμοηλεκτρικούς σταθμούς άνθρακα εμφάνιζαν σημαντικά αυξημένα επίπεδα άγχους,
στρες και κατάθλιψης σε σχέση με όσους διέμεναν πιο μακριά. Οι γυναίκες μάλιστα
φαίνεται να επηρεάζονταν περισσότερο.
Οι ερευνητές σημειώνουν ότι ο ρόλος των φύλων επηρεάζει
σημαντικά την έκθεση στη ρύπανση.
Σε πολλές αγροτικές περιοχές της Ινδίας εξακολουθούν να
χρησιμοποιούνται ξύλα, αποξηραμένη κοπριά και αγροτικά υπολείμματα για το
μαγείρεμα ή τη θέρμανση νερού, με αποτέλεσμα οι γυναίκες – που περνούν
περισσότερες ώρες κοντά στις εστίες καύσης – να εισπνέουν πολύ μεγαλύτερες
ποσότητες καπνού.
Μελέτη σχεδόν 30.000 ατόμων άνω των 60 ετών στην Ινδία
διαπίστωσε ότι όσοι χρησιμοποιούσαν στερεά καύσιμα για το μαγείρεμα παρουσίαζαν
συχνότερα συμπτώματα κατάθλιψης σε σύγκριση με όσους χρησιμοποιούσαν ηλεκτρικό
ρεύμα ή υγραέριο.
«Νιώθω ότι θα πεθάνω ανά πάσα στιγμή»
Οι ιστορίες κατοίκων περιοχών με έντονη ρύπανση
αποτυπώνουν το ανθρώπινο πρόσωπο του προβλήματος.
Η 54χρονη ΡουκμίνιΜαντζάρε, κάτοικος χωριού στην πολιτεία
Μαχαράστρα, εργαζόταν επί χρόνια σε χωράφια ζαχαροκάλαμου, όπου η καύση
υπολειμμάτων δημιουργεί πυκνό καπνό. Παράλληλα, περνούσε ώρες καθημερινά
μαγειρεύοντας σε παραδοσιακή ξυλόσομπα.
Όπως περιγράφει, πριν από περίπου δέκα χρόνια άρχισε να αισθάνεται
έντονη ανησυχία και άγχος κάθε φορά που η ατμόσφαιρα γινόταν πιο αποπνικτική.
«Όταν αγχώνομαι, η πίεσή μου εκτοξεύεται. Δεν μπορώ πλέον
να διαχειριστώ ούτε λίγα λεπτά στρες», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Η ίδια παρατηρεί ότι τις ημέρες με έντονη ομίχλη και
μυρωδιά καπνού αισθάνεται πιο βαριά αναπνοή, ψυχική εξάντληση και ένα αδιόρατο
αίσθημα διαρκούς ανησυχίας.
Με τον καιρό σταμάτησε να εργάζεται στα χωράφια, ενώ,
όπως λέει, ακόμη και η όρεξή της για φαγητό έχει μειωθεί αισθητά.
Ανάλογες εμπειρίες περιγράφουν και άλλες γυναίκες της
περιοχής. Η 63χρονη ΛαλίταΚόλι αναφέρει ότι σε ημέρες με υψηλή ρύπανση
αισθάνεται ζαλάδα, πόνους σε όλο το σώμα και έντονο φόβο.
«Μερικές φορές νιώθω ότι θα πεθάνω ανά πάσα στιγμή.
Κάθομαι και κλαίω χωρίς να μπορώ να εξηγήσω τι ακριβώς μου συμβαίνει», λέει.
Πώς η ρύπανση επηρεάζει τον εγκέφαλο
Οι επιστήμονες προσπαθούν πλέον να κατανοήσουν με
μεγαλύτερη ακρίβεια τους μηχανισμούς μέσω των οποίων τα μικροσωματίδια της
ρύπανσης επηρεάζουν τον εγκέφαλο.
Τα πολύ λεπτά σωματίδια PM2.5 – με διάμετρο μικρότερη από
2,5 μικρόμετρα – είναι τόσο μικρά ώστε μπορούν να περάσουν από τους πνεύμονες
στο αίμα και τελικά να φτάσουν στον εγκέφαλο.
Ερευνητές εξηγούν ότι τα σωματίδια αυτά ενδέχεται να
εισέρχονται στον εγκέφαλο ακόμη και μέσω του οσφρητικού νεύρου, ενώ φαίνεται
πως επηρεάζουν και τον λεγόμενο άξονα εντέρου -εγκεφάλου, δηλαδή το δίκτυο
επικοινωνίας ανάμεσα στο πεπτικό σύστημα και το κεντρικό νευρικό σύστημα.
Εργαστηριακές μελέτες έχουν δείξει ότι η έκθεση σε λεπτά
αιωρούμενα σωματίδια μπορεί να προκαλεί φλεγμονή στον εγκέφαλο, κυτταρικές
βλάβες, οξειδωτικό στρες, δυσλειτουργία νευρώνων – ακόμη και θάνατο εγκεφαλικών
κυττάρων.
Παράλληλα, η ρύπανση φαίνεται να επηρεάζει
νευροδιαβιβαστές που σχετίζονται με τη διάθεση, όπως η ντοπαμίνη και η
νοραδρεναλίνη, ενώ μπορεί να διαταράσσει και το σύστημα διαχείρισης του στρες
του οργανισμού.
Τι έδειξαν τα πειράματα σε ζώα
Μελέτες σε πειραματόζωα ενισχύουν ακόμη περισσότερο τις
ανησυχίες των επιστημόνων.
Σε μία από αυτές, ποντίκια που εκτέθηκαν σε πολύ υψηλά
επίπεδα PM2.5 παρουσίασαν συμπεριφορές παρόμοιες με κατάθλιψη – κινούνταν
λιγότερο, εξερευνούσαν πιο περιορισμένα το περιβάλλον τους και έδειχναν
μειωμένη αντίδραση σε αγχογόνες καταστάσεις.
Άλλες μελέτες διαπίστωσαν ότι η χρόνια έκθεση σε
πραγματικές συνθήκες ατμοσφαιρικής ρύπανσης προκαλούσε αλλαγές σε φλεγμονώδεις
μηχανισμούς και σε μονοπάτια που σχετίζονται με την ανάπτυξη και λειτουργία των
νευρώνων.
Η ρύπανση επιβαρύνει και έμμεσα την ψυχική υγεία
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση
ενδέχεται να επηρεάζει την ψυχική υγεία και με έμμεσο τρόπο.
Η έκθεση σε μολυσμένο αέρα αυξάνει τον κίνδυνο
καρδιαγγειακών και αναπνευστικών νοσημάτων, τα οποία με τη σειρά τους
σχετίζονται με υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης και ψυχολογικής επιβάρυνσης.
Ειδικά το όζον – ένα αέριο που δημιουργείται όταν το
ηλιακό φως αντιδρά με ρύπους από οχήματα και βιομηχανίες – έχει συνδεθεί με
αυξημένη φλεγμονή και καρδιαγγειακά προβλήματα, τα οποία αποτελούν παράγοντες
κινδύνου και για ψυχικές διαταραχές.
Οι επιστήμονες ζητούν καθαρότερο αέρα
Παρά τα ισχυρά πλέον επιστημονικά δεδομένα, οι ερευνητές
τονίζουν ότι απομένουν ακόμη πολλά ερωτήματα προς απάντηση.
Το επόμενο βήμα, όπως εξηγούν, είναι η διεξαγωγή
μακροχρόνιων μελετών που θα παρακολουθούν ανθρώπους επί σειρά ετών,
καταγράφοντας τόσο την έκθεσή τους στη ρύπανση όσο και βιολογικούς δείκτες
φλεγμονής στον εγκέφαλο.
Την ίδια ώρα, υπογραμμίζουν ότι η πιο αποτελεσματική λύση
παραμένει η μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην πηγή της.
Η μείωση των εκπομπών από οχήματα, βιομηχανίες και
μονάδες παραγωγής ενέργειας θεωρείται κρίσιμη, ενώ οι ειδικοί προτείνουν και
πιο στοχευμένεςπαρεμβάσεις σε ιδιαίτερα επικίνδυνα συστατικά των PM2.5, όπως τα
σωματίδια πλούσια σε άνθρακα και τα δευτερογενή ανόργανα αερολύματα.
Παράλληλα, επισημαίνεται η σημασία της δημιουργίας
περισσότερων χώρων πρασίνου, της απομάκρυνσης της βαριάς κυκλοφορίας από
κατοικημένες περιοχές, της βελτίωσης των συστημάτων καθαρισμού αέρα σε
εσωτερικούς χώρους, και της αποφυγής έκθεσης σε ιδιαίτερα επιβαρυμένες περιοχές
τις ημέρες υψηλής ρύπανσης.
Για πολλούς κατοίκους περιοχών με έντονο νέφος, το
μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι η επιβάρυνση της ψυχικής υγείας παραμένει αόρατη.
«Αν ο κόσμος μπορούσε να δει πώς αλλάζουν τα επίπεδα
ρύπανσης μέσα στη μέρα, θα καταλάβαινε πόσο σοβαρό είναι το πρόβλημα», λέει η
ΡουκμίνιΜαντζάρε.