Ένα τσίμπημα αράχνης, ξέφρενος χορός που διαρκούσε ημέρες, μουσικοί που καλούνταν αντί για γιατρούς και μια ολόκληρη κοινότητα που πίστευε ότι μόνο η μουσική μπορούσε να διώξει το δηλητήριο.
Για αιώνες, στη νότια Ιταλία, το φαινόμενο του
ταραντισμού απασχόλησε γιατρούς, ανθρωπολόγους και λαογράφους, καθώς
εκατοντάδες άνθρωποι – κυρίως γυναίκες – θεωρούνταν ότι είχαν «κυριευτεί» από
την ταραντούλα και μπορούσαν να θεραπευτούν μόνο χορεύοντας.
Το καλοκαίρι του 1728, η νεαρή Άννα Παλάτσο εργαζόταν
στους αμπελώνες της γενέτειράς της, στο ΚάμπιΣαλεντίνα, όταν, σύμφωνα με τις
μαρτυρίες της εποχής, δέχθηκε ένα τσίμπημα από ταραντούλα στον αγκώνα.
Μέσα σε λίγα λεπτά κατέρρευσε. Το πρόσωπο και η κοιλιά
της πρήστηκαν, η αναπνοή της έγινε βαριά και οι συγχωριανοί της πίστεψαν πως
πέθαινε. Τη μετέφεραν εσπευσμένα στην πόλη, δεμένη πάνω σε ένα γαϊδούρι «σαν να
ήταν πτώμα», όπως περιγράφει τη σήμερον ο γιατρός Νικόλα Καπούτο. Όταν πλέον
βρισκόταν σχεδόν αναίσθητη, δεν κάλεσαν άλλον γιατρό, αλλά τους μουσικούς.
Στο μικρό δωμάτιό της συγκεντρώθηκαν ντέφια, μαντολίνα,
κιθάρες και φυσαρμόνικες. Οι μουσικοί δοκίμαζαν διαφορετικές μελωδίες, μέχρι
που, σύμφωνα με τον Καπούτο, η γυναίκα σηκώθηκε ξαφνικά και άρχισε να χορεύει
με τέτοια ένταση που έμοιαζε εκτός εαυτού.
Έπειτα από δύο ημέρες αδιάκοπου χορού, θεωρήθηκε πως είχε
θεραπευτεί.
Χάρτης της νότιας Ιταλίας, διακοσμημένος με ταραντούλες,
από το έργο του ΤζιόρτζιοΜπαγκλίβιOperaomniamedico-practicaetanatomica, 1723.
Το μυστήριο του ταραντισμού
Το περιστατικό δεν θεωρήθηκε μεμονωμένο. Στην περιοχή του
Σαλέντο, στο νοτιότερο άκρο της Απουλίας, το φαινόμενο ήταν γνωστό ως
ταραντισμός και καταγραφόταν επί αιώνες από γιατρούς, περιηγητές και
ανθρωπολόγους.
Η επικρατούσα αντίληψη ήταν ότι όποιος δεχόταν τσίμπημα
από ταραντούλα – ή ακόμη και από σκορπιό – έπεφτε σε μια κατάσταση λήθαργου και
μπορούσε να επανέλθει μόνο μέσα από πολύωρο, συχνά πολυήμερο, χορό υπό τη
συνοδεία ζωντανής μουσικής.
Ο Ιταλός ανθρωπολόγος Ερνέστο ντε Μαρτίνο περιέγραφε ότι,
κατά τη διάρκεια του χορού, η γυναίκα «γινόταν η ίδια η αράχνη που την είχε
δαγκώσει». Έρποντας στο πάτωμα, σκαρφαλώνοντας στους τοίχους, χτυπώντας με
μανία τα πόδια στο έδαφος, έμοιαζε να έχει χάσει κάθε έλεγχο του σώματός της.
Μια μελέτη του 1749 σχετικά με την ανατομία της
ταραντούλας, με σκοπό την κατανόηση του ταραντισμού, από το έργο De
tarantulaeanatomeetmorsu. Η μουσική ως θεραπεία
Οι μουσικοί είχαν καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία. Έπρεπε
να ανακαλύψουν ποια μελωδία «ταίριαζε» στην κάθε πάσχουσα, παίζοντας κυρίως την
παραδοσιακή μουσική pizzica-pizzica, που πήρε το όνομά της από το pizzico – το
«τσίμπημα» της ταραντούλας.
Όταν η γυναίκα εξαντλούνταν και κατέρρεε ύστερα από ώρες
ή ακόμη και ημέρες ασταμάτητου χορού, θεωρούνταν ότι είχε απαλλαγεί από την
«κατοχή» της αράχνης. Ωστόσο, για πολλές η ανακούφιση ήταν προσωρινή. Κάθε
χρόνο, στα τέλη Ιουνίου, τα συμπτώματα επέστρεφαν.
Το προσκύνημα στον Άγιο Παύλο
Με το πέρασμα των αιώνων, το έθιμο συνδέθηκε με τη
χριστιανική παράδοση. Στα τέλη του 17ου αιώνα, ο Άγιος Παύλος, προστάτης όσων
είχαν δεχθεί δάγκωμα από δηλητηριώδη ζώα, αναδείχθηκε σε προστάτη των λεγόμενων
tarantate.
Κάθε χρόνο, στις 29 Ιουνίου, ανήμερα της γιορτής του, οι
πάσχουσες συγκεντρώνονταν στην πόλη Γκαλατίνα, όπου προσεύχονταν στο παρεκκλήσι
του Αγίου Παύλου και έπιναν νερό από ένα πηγάδι που, σύμφωνα με την παράδοση,
είχε ευλογήσει ο ίδιος ο Απόστολος κατά το πέρασμά του από την περιοχή.
Η επίσκεψη αυτή εξελίχθηκε σε ετήσιο προσκύνημα,
συνοδευόμενο από μουσικούς και οικονομικές προσφορές προς την εκκλησία.
Μέσα στο παρεκκλήσι του Αγίου Παύλου στη Γαλατίνα, οι
«ταραντάτες» ικέτευαν τον Άγιο Παύλο, προστάτη όσων είχαν δαγκωθεί από
δηλητηριώδη ζώα, να τους δείξει έλεος. (Φωτογραφία: AngelicaCalabrese)
Μια κοινωνική κραυγή και όχι μια ασθένεια
Από τα μέσα του 20ού αιώνα, οι επιστήμονες άρχισαν να
αντιμετωπίζουν διαφορετικά το φαινόμενο.
Ο Ντε Μαρτίνο και μεταγενέστεροι ερευνητές διαπίστωσαν
ότι οι περισσότερες γυναίκες που εμφάνιζαν τα συμπτώματα ήταν κοινωνικά
περιθωριοποιημένες – είχαν υποστεί κακοποίηση, είχαν εξαναγκαστεί σε
ανεπιθύμητους γάμους, είχαν χάσει τον σύζυγό τους ή ζούσαν απομονωμένες.
Σύμφωνα με την ερμηνεία τους, ο ταραντισμός δεν οφειλόταν
τόσο στο δηλητήριο μιας αράχνης, όσο αποτελούσε έναν πολιτισμικά αποδεκτό τρόπο
έκφρασης βαθιάς ψυχικής και κοινωνικής οδύνης. Ο χορός λειτουργούσε ως
τελετουργία μέσα από την οποία ολόκληρη η κοινότητα αναγνώριζε τον πόνο της
γυναίκας και στεκόταν δίπλα της.
Στα σπίτια τους στρωνόταν ένα λευκό σεντόνι στο πάτωμα,
οι μουσικοί έπαιζαν ασταμάτητα και συγγενείς ή γείτονες συγκεντρώνονταν για να
προσφέρουν φαγητό, χρήματα και συμπαράσταση. Όταν η γυναίκα έπεφτε εξαντλημένη,
λίγες ώρες ή ακόμη και ημέρες αργότερα, θεωρούνταν πως είχε πλέον απαλλαγεί από
το βάρος που την καταδίωκε.
Νωρίς το πρωί της 29ης Ιουνίου, την εορτή του Αγίου
Παύλου, πλήθη συγκεντρώνονταν για να παρακολουθήσουν τις «ταραντάτες» να
χορεύουν ξέφρενα και να ουρλιάζουν, ικετεύοντας το έλεος του Αγίου Παύλου. Η
εξαφάνιση ενός μοναδικού φαινομένου
Τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, η εκβιομηχάνιση,
η εγκατάλειψη της υπαίθρου και οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές οδήγησαν σταδιακά
στην εξαφάνιση του ταραντισμού.
Οι μουσικοί σταμάτησαν να καλούνται στα σπίτια, τα ετήσια
προσκυνήματα ατόνησαν και οι δρόμοι έξω από το παρεκκλήσι του Αγίου Παύλου
άδειασαν. Αν και η παραδοσιακή μουσική pizzica γνώρισε αργότερα αναβίωση ως στοιχείο
της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς, οι αυθεντικές «ταραντάτε» χάθηκαν μαζί με
τον κόσμο που τις γέννησε.
Όπως είχε πει χαρακτηριστικά ο διάσημος μουσικός Λουίτζι
«Τζίτζι» Στιφάνι, πολλοί απέδιδαν την εξαφάνισή τους στα φυτοφάρμακα που
εξόντωσαν τις ταραντούλες. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν χάθηκαν μόνο οι
αράχνες. Εξαφανίστηκε ολόκληρη η κοινωνία που δημιούργησε – και ταυτόχρονα
θεράπευε – το παράξενο αυτό φαινόμενο.